Azerbaycan Hakk覺nda

AZAR PAYEGAN

Azerbaycan Hakk覺nda Bilinmesi Gerekenler

Azar Payegan g羹n羹m羹zde Azerbaycan olarak adland覺r覺lmaktad覺r. Bu telafuzun Fars癟a da anlam覺 Ate Muhaf覺zlar覺d覺r. 襤sminin k繹keni Zerd羹tl羹k d繹nemine dayan覺r.

Azerbaycan, G羹ney Kafkasyada Avrupa ile Asya aras覺nda, Hazar Denizinin bat覺s覺nda yer almaktad覺r. lkenin Rusya, G羹rcistan, Ermenistan, 襤ran veT羹rkiyeile Hazar Denizi vas覺tas覺ylaKazakistan, Rusya, 襤ran ve T羹rkmenistanla s覺n覺rlar覺 bulunmaktad覺r. Devletin resmi ad覺 Azerbaycan Cumhuriyetidir. lkenin bakenti Bak羹 ehridir. Yak覺n zamanda 10 milyon nuf羹sa ulam覺 olup, 10 milyonuncu doan 癟ocua Azerbaycan Bakan覺 襤lham Aliyev taraf覺ndan bir ev ( menzil ) hediye edilmitir.

A癟覺k denize 癟覺k覺覺 olmayan Rusya I. Petro zaman覺nda 1700-1721 y覺llar覺 aras覺nda Kuzey sava覺 sonunda Balt覺k denizine ulat覺ktan sonra y覺l覺n 癟ou zaman覺nda bu denizin donmas覺 onun denizcilik i癟in yarars覺z olduunu g繹rerek s覺cak denizlere sahip olmak maksad覺yla Hazar sahillerine ve Kafkasyaya doru k覺sa s羹reli bir ak覺nda bulundu. Hazar覺n g羹ney sahillerine 癟覺kan Rus ordular覺 hemen geri 癟ar覺ld覺. 1813-1828 y覺llarda ise Rusya b羹y羹k g羹癟l羹kle Kuzey Azerbaycan覺 igal ederek G羹l羹stan ve T羹rkmen癟ay antlamalar覺yla kendisiyle birletirmi oldu. G羹ney Azerbaycan ise 襤rana kat覺ld覺.

Azerbaycanla olan savalarda olduk癟a fazla say覺da Rus asker ve subay覺 繹ld羹. Bak羹de general Sisianovun ba覺 kesildi. Azerbaycan igal edilse de halk igalcilerle anlaamad覺. Rus igaline kar覺 muhtelif direni hareketleri devam etti. Rus h羹k羹meti m羹stemleke desteklerini oluturmak i癟in Azerbaycan topraklar覺na gayr覺m羹sl羹mleri yerletirmeye balad覺. Azerbaycana Ermenilerin g繹癟 ettirilmesinin salanmas覺 i癟in Erivan ve Nah癟覺vanda g繹癟 komiteleri kuruldu. G繹癟 ettirilenlere 繹zel imtiyazlar verildi.

Ermeniler Kuzey Azerbaycan topraklar覺nda, 繹zellikle Nah癟覺van, Erivan ve Karabada iskan ettirildi. Bu b繹lgelerin ahalisinin etnik terkibi esasl覺 deiiklie maruz kald覺. 襤gal edilmi topraklarda Ruslar ve Almanlar da yerletirildi. Kuzey Azerbaycanda ilk Rus iskanlar覺 30lu y覺llar覺n balar覺nda meydana geldi. 襤gal edilmi Azerbaycan topraklar覺nda k覺sa m羹ddet 30a kadar Rus k繹y羹 kuruldu. Gayri-Azerbaycanl覺lar覺n g繹癟羹r羹lmesi ile paralel olarak Azerbaycanl覺 ahalinin say覺s覺 hayli azald覺. M羹stemleke zulm羹nden can覺 yanan M羹sl羹man ahali kendi ata topraklar覺ndan g繹癟meye balad覺.

Mesela, G羹l羹stan sulhune kadar Karaba b繹lgesindeki 20.000 Azerbaycanl覺 aileden yaln覺z 3.000 kadar覺 kald覺. Fakat, ar idaresi Ermeni, Rus ve Almanlar覺 Kuzey Azerbaycan topraklar覺nda yerletirerek genel n羹fus say覺s覺n覺 art覺rm覺 oldu.

Rusyan覺n Kuzey Azerbaycanda uygulad覺覺 milli ve dini zul羹m, yerli n羹fusdan idare organlar覺na koymay覺覺, islam dinine, milli dile, adet-ananeye ve medeniyete sayg覺 g繹stermeyii y繹netime kar覺 olan d羹羹nceleri keskinletirdi ve halk覺n gazab覺n覺 art覺rd覺. Rus m羹stemlekeciliine kar覺 isyanlar balad覺. 30lu y覺llar Kuzey Azerbaycanda arizmin m羹stemlekecilik siyasetine kar覺 Azerbaycan Halk覺n覺n m羹cadele g羹c羹n羹 kahramanl覺klar seviyesine 癟覺kard覺. Car-Balaken, Tal覺, Guba ve ekide isyanlar balad覺. Fakat, onlar ar ordular覺 taraf覺ndan malup edildi. 襤syanlar覺n liderleri ve destek癟ilerinin b覺r k覺sm覺 hapsedildi b羹y羹k 癟ounluu ise idam edildi.

arizme kar覺 m羹cadele ve gittik癟e g羹癟lenen eitim herakat覺 Azerbaycan milletini daha da birletirdi. Kuzey Azerbaycanda milletin teekk羹l羹 XIX. y羹zy覺l覺n ikinci yar覺s覺nda ortaya 癟覺kt覺. Fakat, Azerbaycan halk覺n覺n hala XIX. as覺rdan hayli 繹nceleri milletin bal覺ca 繹zellii olan arazi ve maneviyat birliine sahipti. Milletin olumas覺 i癟in gerekli olan iktisadi birlik yaln覺z sanayileme devrinde olutu. Milletin teekk羹l羹nde dier m羹him art ise arazi birlii idi. En eski devirlerden balayarak, Azerbaycanl覺lar g羹neyde K覺z覺l-zen 癟ay覺ndan balayarak, kuzeyde B羹y羹k Kafkas s覺ra dalar覺na, douda Hazar denizi sahillerinden bat覺da G繹y癟e g繹l羹 ve G羹rcistana kadar uzanan b羹y羹k bir arazinin sakini idiler.

Bu corafi s覺n覺rlar dahilinde halk覺m覺z覺n tarihi arazi birlii meydana 癟覺kt覺. Milletinin teekk羹l羹 prosesinin 繹nemli y繹nlerinden biri Azerbaycan arazisinin Rusya ve 襤ran aras覺nda b繹l羹nd羹羹 bir d繹nemde balamas覺 idi. 襤galden sonra Azerbaycan topraklar覺n覺n muhtelif y繹netimlerin terkibine kat覺lmas覺 neticesinde kuzeydeki topraklar da par癟aland覺.

Azerbaycan halk覺 kendinin 癟ok uzun zaman boyunca a覺r imtihanlardan baar覺yla 癟覺km覺, medeniyet incileri yaratm覺, yabanc覺lara kar覺 m羹cadelelerden pierek 癟覺km覺, gelimi, y羹ksek manevi keyfiyetleri kazanm覺 ve d羹nya medeniyetine emsalsiz katk覺larda bulunmutur. Azerbaycan T羹rklerinin menaviyat birliinin muhtelif y繹nlerinin kurallamas覺 halk覺n birlik uuru ile ilgili olup kendi ifadesini umumi adet, anane ve yaam 繹zelliklerinde bulmutur. Azerbaycan T羹rklerinin karakterinde misaferperverlik, b羹y羹klere h羹rmet, merhametli olmak, dostlua sadakat, samimilik ve bir 癟ok konuda m羹spet 繹zellikler ta覺maktad覺r.

Yeni tarihi artlarda Azerbaycan Halk覺n覺n g繹rkemli temsilcilerinden Mirza Fethali Ahundov, Hasan bey Zerdabi, Necef Bey Vezirov ve bakalar覺n覺n edebi-bedii ve ilmi-toplumsal faaliyeti, 1875 y覺l覺nda ana dilinde ilk gazeteyi nere balamas覺, d羹nyevi okullar覺n say覺s覺n覺n artmas覺 ve milli tiyatronun kurulmas覺 Azerbaycan medeniyetini y羹kselterek 癟覺kartarak milli uurun uyanmas覺 ve inkiaf覺nda m羹him rol oynad覺. 80li y覺llarda yay覺na balayan Kak羹l gazetesi ilk defa Azerbaycan milleti ifadesini kullanarak bu fikri tebli etti. Halk覺n g繹rkemli temsilcileri gazetelerin sayfalar覺nda halk覺 uyanmaya 癟a覺r覺r, ana dilini inkiaf ettirmeye ve Vatan mefhumunu yaymaa 癟al覺覺rlard覺. Ahmed bey aaolu, Ali bey H羹seyinzade, Alimardan bey Top癟ubaov ve dierleri devrin en cesaretli ayd覺nlardand覺. Milyoner yard覺msever Hac覺 Zeynalabidin Ta覺yev, halk覺 ilim ve maarifle buluturmak i癟in b羹y羹k iler yapt覺.

Azerbaycanda kendilerine ait olan topraklar覺n azl覺覺na ramen, arizm, m羹stemlekecilik ve Ruslat覺rma siyaseti neticesinde XX. asr覺n balar覺nda buraya g繹癟 ettirilen Ruslar覺n say覺s覺 artt覺. Onlar, yerli k繹yl羹lere ait olan verimli topraklara iskan ettirildi. Yaln覺z 1912de Muana g繹癟 ettirilmi 20. 000 Rusun yaad覺覺 49 k繹y kuruldu. Devlet Ruslara resmi olarak silah verdi.

Asr覺n balar覺nda b羹t羹n Rusya 襤mparatorluunu olduu gibi Azerbaycan覺 da devrim harekat覺 b羹r羹d羹. 1901 y覺l覺n覺n balar覺nda Bak羹de 15 civar覺nda sosyal-demokrat dernek faaliyet halindeydi. Azerbaycanda i癟i harekat覺 geni taraftar bulmutu. Bak羹 b羹t羹n Rusya 襤mparatorluunda devrim merkezlerinden biri haline gelmiti. Devrimi 繹nlemek i癟in arizm Kafkasyada Rus askerlerinin yard覺m ettikleri Ermenilerin Azerbaycanl覺lara kar覺 katliamlar覺 balatt覺.

Milli katliamlar覺 durdurmak bahanesi ile arizmi Kafkasyada kuvvetlendirmek i癟in ilave askeri birlikler yetitirildi. Fakat, b羹t羹n bunlara ramen, Rus igaline kar覺 m羹cadelede Milli-azadl覺k harekat覺 bir an bile durmad覺. Azerbaycanda Milli-azadl覺k harekat覺n覺n terkip k覺sm覺 k繹yl羹 ve ka癟ak harekat覺 idi. Ka癟ak harekat覺n覺n g繹rkemli liderleri Nabi, Kerem, Deli Ali, Meedi Yusuf, Meedi Gadir, Gandal Na覺 ve bakalar覺na resmi dairelerin 癟ekememezlikleri art覺k癟a onlar覺 yol kesen bir ek覺ya gibi farzedip n羹fusdan 癟覺karmaya 癟al覺t覺lar.

Bununla birlikte, dier kurallar覺 da ortaya 癟覺kt覺. Kabiliyetli gen癟ler d羹nyan覺n muhtelif tahsil merkezlerinde 繹renimlerine ara verip vatana d繹nd羹kten sonra Milli Demokratik hareketin kurulmas覺 ve gelimesinde b羹y羹k rol ald覺lar. Avrupadaki 繹nceki fikirlerleri de bilen bu gen癟ler ilk etapta kendini kaybetmeyen, milletin tarihini ve manevi deerlerini arat覺rman覺n zaruriliini anlad覺lar.

Ayd覺nlardan Hasan bey Zerdebi, Ali bey H羹seyinzade, Ahmed Bey Aayev, Neriman Nerimanov, Celil Memmedguluzade, Mehemmed Hadi, H羹seyin Cavid, zeyir Bey Hac覺beyov, Mirze Elekber Sabir, Abdulla aig, Alimerdan Bey Top癟ubaov, Firudin Bey K繹癟erli, Mehemmed Emin Resulzade ve bakalar覺 milli ideallerin yay覺lmas覺nda ve milli uurun g羹癟lendirilmesinde m羹him rol oynad覺lar. Hasan Bey Zerdebinin ve Mehemmed Emin Rasulzadenin Millet癟ilik ve Devlet癟ilik, Celil Memmedguluzadenin demokratizm idealleri b羹y羹k tesir g羹c羹ne malik idi. Milli tefekk羹r T羹rk aleminin g繹rkemli temsilcileri 襤smail Bey Gasp覺ral覺, Nihal Ats覺z, Ali Bey H羹seyinzade, Yusuf Ak癟oral覺, Ahmed Bey Aaolu,Ziya G繹kalpve bakalar覺n覺n T羹rk癟羹l羹e dair fikirlerinden kaynak almaktayd覺lar.

Milli kadrolar覺n yetitirilmesinde matbu s繹z羹n g羹c羹n羹 iyi anlayan ayd覺nlar覺n gayreti ile 1905de ana dilinde Hayat gazetesi neredildi. H. Z. Ta覺yev ve M. Muhtarovun yard覺mlar覺yla kurulmu Neri maarif ve Nicat maarif cemiyetleri halk覺n ayd覺nlanmas覺nda ve Milli Azadl覺k Harekat覺n覺n g羹癟lenmesinde b羹y羹k hizmetler g繹sterdiler. Milli harekat覺n taleplerinden biri olan milli dilin m羹stakil gelimesi ve tahsilin ana dilinde olmas覺 Azerbaycan 繹retmenlerinin 1906 y覺l覺n覺n Austosunda yapt覺覺 I. Kurultay覺nda talep edildi.

1.asr覺n balar覺nda oluan artlarda ayd覺nlar ahaliyi tekilatland覺rmak i癟in siyasi partilerin kurulmas覺 gerektiine inand覺lar. Mehemmed Emin Resulzadenin liderliinde 1902de M羹salman Gen癟lik Tekilat覺 kuruldu. Bu tekilat gizli faaliyet g繹steren M羹salman Demokratik Musavat Cemiyyetine d繹n羹t羹r羹ld羹. 1904 sonbahar覺nda milli ayd覺nlar覺n temsilcilerinden Mirhasen Mevsimovun, Memmedhasan Hac覺nskinin ve Mehemmed Emin Resulzadenin teebb羹s羹 ile Rusya Sosyal Demokrat 襤癟i Partisi Bak羹 Komitesinin b羹nyesinde faaliyet g繹steren M羹salman sosyal-demokrat H羹mmat tekilat覺 kuruldu. Tekilat覺n H羹mmat, sonra ise Takam羹l ve Yolda gazeteleri yay覺nland覺. Boleviklerin kontrol羹 alt覺na ge癟en H羹mmat tekilat覺 milli gayesinden uzaklat覺. Kendilerine, milli istiklal urunda m羹cadele eden M. A. Resulzade ve onlar覺n fikirdalar覺 olan H羹mmat tekilat覺ndan uzaklaarak Rusyan覺n m羹stemleke idaresine kar覺 Azerbaycan milli ink覺lap harekat覺n覺 hedef se癟tiler.

ar, M. E. Resulzadeyi tehlikeli bir ah覺s olarak takip ettirmekte idi. 1908 y覺l覺nda 襤rana gitmeye mecbur kalan Resulzade, Azerbaycan T羹rklerinin milli kahramanlar覺 olan Settarhan ve Ba覺rhanla birlikte Tebriz devrimine itirak etti. Fakat, 1905-1907 y覺llar覺nda birinci Rus devriminin malubiyetinden sonra Azerbaycanda milli ba覺ms覺zl覺k hareketinin temsilcileri ciddi bask覺lara maruz kald覺lar. S覺k覺 takipler balad覺, ba覺ms覺zl覺k fikirleri veren gazete ve dergiler kapat覺ld覺. Azerbaycan ticari ve sanayi erbab覺 M羹selman Konstitusiya Partisini kurdu.

1905 y覺l覺n覺n ilk ve son baharlar覺nda Ermenilerin Azerbaycan T羹rklerine kar覺 balatt覺klar覺 soy k覺r覺mlar ileri seviyede olduu i癟in sermaye ve b羹y羹k toprak sahiplerinin temsilcileri ayn覺 ayd覺nlar gibi siyasi parti ve silahl覺 m羹dafaa cemiyetleri kurmaya mecbur kald覺lar.

1911 y覺l覺n覺n Ekiminde Abbasgulu Kaz覺mzada, Ta覺 Na覺yev ve Mehemmedali Resulzada taraf覺ndan kurulduu ilan edilmi Musavat Partisi, Azerbaycan Halk覺n覺n siyasi y繹nden tekilatlanmas覺 ve birlemesinde m羹him rol oynad覺. Musavat覺n program覺nda M羹sl羹man halklar覺n覺n birliine, ba覺ms覺zl覺覺na ve devlet癟iliinin yeniden olumas覺na maddi ve manevi olarak yard覺m etmek vaad edildi. Musavat 1913 y覺l覺nda faaliyetlerini ge癟ici olarak durdurdu.

Birinci D羹nya Sava覺n覺n balamas覺 Azerbaycandaki artlar覺 deitirdi. Yeni vaziyet milli hareketi zay覺flatsa da onu durduram覺yordu. Sava y覺llar覺nda d羹man taraflar覺n her birinin Azerbaycana dair kendine has planlar覺 vard覺. B羹y羹k devletler Azerbaycan覺n servetlerine sahip olmak istiyorlard覺. arizm M羹sl羹manlara, o c羹mleden Azerbaycanl覺lara inanmayarak askeri hizmete 癟a覺rm覺yordu. 襤stihbarat birimleri T羹rk癟羹leri ve 襤slamc覺lar覺 daha ciddi izlemeye balad覺.

Bununla birlikte, Rus ordusu s覺ras覺nda hizmet eden 200 kiiden fazla Azerbaycanl覺 subay覺n 癟ounluu savalarda g繹sterdii kahramanl覺klara kar覺l覺k muhtelif madalya ile taltif edildi. Generaller Samed Bey Mehmandarov, Aliaa 覺hlinski, 襤brahimaa Vekilov ve H羹seyinhan Nah癟覺vanskinin isimleri harp sanat覺 tarihinde 繹nemli bir yer tutmutur. 襤lk Azerbaycanl覺 askeri pilot Farruhaa Gaibov bu savalarda 繹hret kazand覺. Azerbaycan gen癟lerinden Tatar s羹vari alay覺 tekil edildi. Bu alay Rus ovenistler hakaret amac覺yla Vahi diviziya diye adland覺rd覺lar. Alay 癟arp覺malarda emsalsiz baar覺lar g繹sterdi. Bu sava 癟at覺malar覺 Azerbaycan T羹rklerine ve M羹sl羹manlara b羹y羹k darbe vurdu.

Sava b繹lgelerindeki Azerilerin evleri da覺t覺ld覺, 繹ld羹r羹ld羹ler ve yerlerinden g繹癟 ettirildiler. arizm sava d繹neminde Osmanl覺 ve 襤randan Ermenileri b羹y羹k guruplar halinde Azerbaycan topraklar覺na ve 繹zellikle Erivan, Nah癟覺van, Yelizavetpol ile Bak羹ye yerletirdi. Cephelerdeki malubiyet neticesinde imparatorluk dahilindeki d羹zenin bozulmas覺ndan da istifade eden Azerbaycan Milli Hareketi m羹stemleke esaretine kar覺 direniini hayli g羹癟lendirdi.

Ekim Devrimi neticesinde ar devrildikten sonra 羹lkede ge癟ici h羹k羹met kuruldu. arl覺覺n y覺k覺lmas覺ndan sonra partiler kuruldu, tabii bunlarla birlikte Musavat da yeniden siyasi faaliyetlerine balad覺. Sosyalist meyilli tekilatlar Azerbaycanda 襤癟i Milletvekilleri Sovyetleri kurmaya balad覺. Ancak bunlar覺n Azerbaycanda sosyal dayanaklar覺 olduk癟a zay覺ft覺. Asl覺nda bu sosyalistleri Azerbaycan T羹rklerinin d覺覺ndaki unsurlar desteklemekteydi. Dier taraftan 17 Mart 1917de ge癟ici h羹k羹metin Bak羹da yerli istihbarat ve takip organ覺 olan 襤癟timai Tekilatlar覺n 襤cras覺 Komitesi kuruldu. Azerbaycanda siyasi partilerin faaliyetlerinin genilemesiyle birlikte M羹sl羹man Milli uralar覺 da kurulmaya baland覺. 27 Martta ayd覺nlar覺n temsilcilerinden ibaret M羹sl羹man Milli uras覺n覺n ge癟ici 襤cra Komitesi se癟ildi. 襤cra Komitesinin bakan覺 Memmed hasan Hac覺nski, yard覺mc覺s覺 ise M. E. Resulzade oldu.

Yerli ahalinin kesinlikle savunduu Milli uralar hayli g羹癟l羹 idi. Ekim Devriminden sonra milli ba覺ms覺zl覺k harekat覺nda yeni bir merhale baland覺. Azerbaycan ayd覺nlar覺 Milli harekata yard覺m maksad覺yla M羹sl羹man Milli uras覺n覺n Azerbaycan覺n ehir ve kazalar覺nda ubelerini kurdular.Milliba覺ms覺zl覺k harekat覺nda ve Milli Azerbaycan Devletinin kurulmas覺nda Musavat覺n rol羹 繹l癟羹lemez dercededir. 1917 y覺l覺n覺n sonbahar覺nda G羹ney Kafkasyada Musavat覺n siyasi n羹fuzu s羹ratle artt覺. 26 Ekimde Musavat partisinin I. kurultay覺n覺 a癟an M. E. Resulzade ba覺ms覺z Azerbaycan Devletinin kurulaca覺n覺 s繹yledi.

Bu d繹nemde Azerbaycanda milli ba覺ms覺zl覺k tart覺mas覺 esasen 羹癟 y繹nde yap覺l覺yordu. Birincisi, ge癟ici h羹k羹metin esaret alt覺na ald覺klar覺 halklara uygulad覺klar覺 politikalar kar覺 m羹cadele idi. 羹nk羹, ge癟ici h羹k羹met ar覺n m羹stemleke politikas覺n覺 daha ince fakat daha tesirli bir ekilde y羹r羹t羹yordu. Azerbaycanl覺lar覺 b繹l羹c羹l羹kle su癟layarak milli ba覺ms覺zl覺k harekat覺n覺 bomaya 癟al覺覺yordu. 襤kincisi, Sovyetlere kar覺 m羹cadeleden ibaretti. 襤癟inde Azerbaycanl覺lar yok denecek kadar azd覺, esasen Ermeni ve Ruslardan ibaret Bak羹 i癟i ve asker milletvekilleri Sovyet y繹netiminin Azerbaycan halk覺n覺n menfaatleriyle ters olduunu ifade ediyordu.

Menevik ve Tanak blokunun 繹nderlik ettii Bak羹 Sovyeti bir ve b繹l羹nmez Rusya idealini savunuyordu. Azerbaycan Milli Hareketi bu siyasetin aleyhine idi. 癟羹nc羹s羹 ise, imparatorluun da覺lmas覺 ile keskinleen Ermeni-M羹sl羹man d羹manl覺覺 idi. Bu g繹r羹e, Milli ba覺ms覺zl覺k hareketinin 繹nemli bir b繹l羹m羹 ile milli ayd覺nlar覺n liderleri kat覺l覺yordu. Daima ciddi g繹zetim alt覺nda bulundurulan Azerbaycan zenginleri ise milli ba覺ms覺zl覺k hareketine gizlice yard覺m etmekteydiler 1917 y覺l覺n覺n Ekiminde Petrogratta Bolevik ihtilali neticesinde ge癟ici h羹k羹metin devrilmesi neticesinde Bolevik diktat繹rl羹羹n羹n kurulmas覺 ile 羹lkede tamam覺yla yeni siyasi artlar olumutu. Bolevik hakimiyetini kabul etmeyen milliyet癟i g羹癟lerin b羹t羹n G羹ney Kafkasyay覺 Rusyadan ay覺rmalar覺 gereklilii art覺k 羹phe g繹t羹rmezdi.

 

1918-1920 Y覺llar覺 AzerbaycanHalk Cumhuriyeti Devri

Boleviklerin hedefi Rusyan覺n eski m羹stemlekelerini baka baka adlar alt覺nda koruyarak bir y繹netimde birletirmek idi. Fakat, Azerbaycanda esasen Azerilerin d覺覺ndaki milletlerden ibaret olan Boleviklerin sosyal dayanaklar覺 癟ok zay覺ft覺. Ekim Devrimi 繹ncesinde Bak羹 ehri y繹netimi i癟in yap覺lm覺 se癟imlerde Boleviklerin ald覺klar覺 3770 oyun 2600den fazlas覺 Ruslar覺n 癟ounlukta olduu Bak羹 garnizonundand覺. Se癟imlere ilk defa itirak eden Musavat partisi 25. 000 se癟menden 10.000 oy alarak oylar覺n %40覺n覺 alm覺t覺.

Kas覺mda Bolevikler ayn覺 mahiyette Bak羹 Sovyetinin konferans覺n覺 toplant覺ya 癟a覺r覺p Bak羹de Ermeni Stepan aumyan bata olmak 羹zere Sovyet hakimiyetini ilan ettiler. Bak羹 Sovyetinin 襤cra organ覺na Sovyet hakimiyetini savunan partilerin temsilcileri dahil edildiler. Bunlar da asl覺nda Azerilerin d覺覺ndaki kavimlerdendi. B繹ylelikle, Bolevik-Tanak ittifak覺 da resmi bir h羹viyet kazand覺. Musavat Partisi anti-Azerbaycan faaliyeti g繹steren 襤cra Komitesine girmedi. Bu artlarda Atlanta Devletlerinin, 繹zelikle ABD, 襤ngiltere ve Fransan覺n yard覺m覺 ile Kas覺m ay覺nda Tifliste Azerbaycanl覺, G羹rc羹 ve Ermeni temsilcilerinden ibaret Trans-Kafkasya Komiserlii ve Temsilcilii kuruldu.

Ancak burada da farkl覺l覺klar s繹z konusuydu. 1917 y覺l覺n覺n Aral覺k ay覺nda imzalanan Erzincan Anlamas覺 ile Osmanl覺 Devleti ve Rusya aras覺nda Kafkas cephesinde atekes ilan edildi. Bar覺 artlar覺na g繹re, Rus ordusu igal ettii topraklar覺 boaltmal覺yd覺. Kafkas cephesinden d繹nerek Rusyaya giden Rus askerleri Azerbaycan k繹ylerini talan ederek, a癟l覺k ve sefalet i癟erisinde olduklar覺ndan Rusyaya d繹nmektense Bak羹de kalmay覺 tercih ediyorlard覺. Rus ordusu kendi silah ve m羹himmat覺n覺 Ermenilerle, Bak羹 Boleviklerine verdiinden Azerbaycan ahalisi silahs覺z kald覺.

1918 y覺l覺n覺n Mart balar覺nda Bak羹 Sovyeti 20.000 silahl覺 g羹癟 toplad覺. Boleviklerin ve Ermeni partilerinin en g羹癟l羹 rakibi Azerbaycan覺n ba覺ms覺zl覺覺 urunda m羹cadele eden, geni sosyal destei olan ve yerli ahalinin savunduu, s覺n覺flar 癟at覺may覺 ve 羹st羹nl羹羹 reddeden, milli ba覺ms覺z cumhuriyetin ilkelerini ileri s羹ren Musavat Partisi idi. Bolevik h羹k羹metini kuvvetlendirmek, T羹rklerin muhtemel sald覺r覺lar覺na kar覺 tedbir almak ve Musavat bata olmak 羹zere milli g羹癟leri birer g羹癟 olmaktan 癟覺karmak gerek癟eleriyle S. aumyan Azerbaycan T羹rklerinin soy k覺r覺m覺n覺 balatt覺. S覺n覺flar aras覺 癟at覺ma hemen T羹rkler ve M羹sl羹manlar覺n toplu imhalar覺na d繹nd羹. Azerbaycan ayd覺nlar覺 ise M羹sl羹man ahaliyi sakinlie, s覺k覺nt覺 ve zorluklara tahamm羹l etmeye 癟a覺r覺yorlard覺.

30 Mart akam saat 5te Bak羹de ilk ate a癟覺ld覺. Mart soy k覺r覺m覺 balayana kadar kendilerinin tarafs覺zl覺覺n覺 ilan eden Danaks羹tyun Partisi, Ermeni Milli uras覺 ve Ermeni Kilisesi Bak羹 Sovyetini savundular. Ermeni askerleri ve Bak羹deki Ermeni ayd覺nlar覺 da 癟at覺maya kat覺ld覺. Azerbaycanl覺lar katliamlar覺 繹nlemek i癟in 31 Martta atekes ilan etti. Azerbaycanl覺lara ait i癟timai binalar, Milli remzler, medeniyet ocaklar覺 ve gazetelerin idareleri yak覺ld覺. 2 Nisana kadar devam eden soyk覺r覺mda 12.000den fazla T羹rk ve M羹sl羹man 繹ld羹r羹ld羹.

amah覺, Kuba, Ha癟maz, Lenkeran, Hac覺gabul ve Salyanda da bu t羹r katliamlar yap覺ld覺. Bu t羹r talanlardan en 癟ok amah覺 kazas覺 zarar g繹rd羹. 1914-1920 y覺llar覺 aras覺nda T羹rklere ve M羹sl羹manlara kar覺 yap覺lan bu katliamlar覺n corafyas覺 Anadolu, G羹ney Azerbaycan, Bat覺 Azerbaycan, Kuzey Azerbaycan ve Bor癟al覺 dahil olmak 羹zere olduk癟a genitir. Yap覺lan bu katliam覺n as覺l sebebi ba覺ms覺z Azerbaycan Devletinin kurulmas覺n覺 繹nlemek ve milli kuvvetleri yok etmekti. B羹t羹n bu zulm ve katliamlar milli kuvvetleri zay覺flatmakla birlikte ba覺ms覺z Azerbaycan Devletini kurmak idealinin 繹n羹n羹 kesmek ise m羹mk羹n olamad覺. Ba覺ms覺z devlet kurmak uruna yap覺lan m羹cadelede azim daha da g羹癟lenmi oldu.

T羹rk ve M羹sl羹man d羹nyan覺n manevi mesuliyetini ta覺yan, T羹rkl羹羹n ve halifeliin merkezi olan Osmanl覺 Devleti harekete ge癟ti ve 26 May覺sta Tifliste Trans Kafkasya toplant覺s覺 yap覺ld覺. Bu toplant覺da Azerbaycan temsilcileri aras覺nda 27 May覺sta olaan羹st羹 toplant覺 tertip edildi. Bu kurulu Azerbaycan覺n y繹netimi g繹revini 羹stlenerek Azerbaycan覺n ge癟ici Milli uras覺 ilan etti, M. E. Resulzade de bu uran覺n bakan覺 H. Aayev ve M. Seyidov bakan yard覺mc覺l覺klar覺na se癟ildiler. 28 May覺sta Tiflisdeki Orient otelinde Azerbaycan Milli uras覺, Hasan Bey Aayevin bakanl覺覺 ve M. Mahmudovun katiplii ile (ayr覺ca 24 kiilik ura 羹yeleriyle birlikte) Azerbaycan覺 ba覺ms覺z devlet ilan etti ve Fethali Han Hoyskiye sekiz bakandan oluan bir h羹k羹met kurma g繹revi verildi.

Alt覺 paragraftan ibaret olan 襤stiklal Beyannamesinde; B羹y羹k Rus Devriminin sonucunda Rusyada 繹yle bir siyasi kurulu meydana geldi ki, o, devlet organlar覺n覺n muhtelif yerlere da覺lmas覺na ve Rus askerlerinin Trans-Kafkasya覺 terk etmesine kadar icraatlarda bulunmutur. Bu durumda kendi kuvvetleri ile ba baa b覺rak覺lm覺 olan Trans-Kafkasya Halklar覺 y繹netimlerini kendi ellerine alarak Trans-Kafkasya Demokratik Federal Cumhuriyetini kurdular. Ancak, siyasi gelimelerin neticesinde G羹rc羹 halk覺 Trans-Kafkasya Demokratik Federal Cumhuriyetinden ayr覺larak m羹stakil G羹rcistan Demokratik Cumhuriyetini kurmay覺 daha uygun bulmulard覺r.

Rusya ve Osmanl覺 襤mparatorluu aras覺ndaki sava覺n bitmesiyle ilgili olarak Azerbaycan覺n mevcut siyasi durumu, 羹lkenin dahilinde g繹r羹lmemi anariye Dou ve G羹ney Trans-Kafkasyadan ibaret olan Azerbaycan i癟in kendi devlet kuruluunu oluturmay覺 b羹y羹k bir gereklilik hissetmektedir, Azerbaycan halk覺n覺n i癟ine d羹t羹羹 dahili ve harici durumdan ancak bu ekilde kurtarmak m羹mk羹n olacakt覺r. Halk覺n oylar覺yla se癟ilmi olan Azerbaycan Milli uras覺 bunun temelini imdi burada atarak b羹t羹n halka ilan etmektedir:

  1. Bug羹nden itibaren Azerbaycan halklar覺 ba覺ms覺zl覺k hukukuna sahipdir ve g羹ney bug羹nden itibaren Azerbaycan halklar覺 ba覺ms覺zl覺k hukukuna malikdir; g羹ney ve dou Trans-Kafkasyadan ibaret olan Azerbaycan tam ba覺ms覺z bir devlettir.2.Ba覺ms覺z Azerbaycan Cumhuriyetinin idare ekli Halk Cumhuriyeti olarak tespit edilmitir.3.Azerbaycan Halk Cumhuriyeti b羹t羹n milletler ve halklar ile dosttur.4.Azerbaycan Halk Cumhuriyeti millet, din, s覺n覺f ve cins fark覺na bakmaks覺z覺n s覺n覺rlar覺 dahilinde yaayan b羹t羹n vatandalar覺n覺n siyasi ve vatandal覺k haklar覺n覺 temin eder.5.Azerbaycan Halk Cumhuriyeti arazisi dahilinde yaayan b羹t羹n milletlere serbest inkiaf i癟in geni imkan verir.6.Milli Meclis toplanana kadar Azerbaycan idaresinin ba覺nda genel se癟im yolu ile se癟ilmi Milli ura ve Milli uraya sorumlu olan ge癟ici h羹k羹met bulunur.

Bundan sonra Azerbaycan Milli uras覺 ve h羹k羹meti ba覺ms覺z devletin tan覺nmas覺 i癟in diplomatik-siyasi faaliyete balad覺. Azerbaycan Cumhuriyeti Nazirler uras覺n覺n bakan覺 Fetali Han Hoyski 29 May覺s 1918de d覺ileri bakan覺na Tifliste Azerbaycan覺n ba覺ms覺zl覺覺n覺 bildiren telgraf覺n g繹nderilmesine mani olmaktad覺rlar. Biz Ermenilerle olan b羹t羹n g繹r羹meleri bitirdik, onlar ultimatomu kabul edecekler ve sava bitecek. Biz onlara Erivan覺 verdik, telgrafa ilave edin ki, h羹k羹metin ge癟ici olarak bulunaca覺 yer Yelizavetpol ehri olacakt覺r diye yazarak, ba覺ms覺zl覺k hakk覺ndaki telgraf覺n 襤stanbula ve dier harici 羹lkelere g繹ndermek hususunda izin verdi.3 Bir m羹ddet sonra Azerbaycan H羹k羹meti Genceye ta覺nd覺.

25 Nisanda Bolevikler Mart katliam覺yla 繹lenler hakk覺nda arat覺rma yapmak i癟in 25 Nisanda Bolevikler Mart k覺rg覺nlar覺n覺n 繹l羹leri 羹zerinde arat覺rmalar yaparak Bak羹 Halk Komiserleri Sovyetini (HKS) oluturdular. HKS Sovyetleme ad覺 alt覺nda Azerbaycan覺 igal etmek i癟in daha 癟ok Ermeni silahl覺 kuvvetlerine sahip 癟覺kmaktayd覺. M羹sl羹man ahalinin katledilmesinde Z. Avestiyan, N. Gazaryan ve Hamazaps覺n adlar覺 繹n plandayd覺. HKS Azerbaycan Milli h羹k羹metine kar覺 Gence 羹zerine h羹cuma ge癟di. G繹y癟ay muharebesinde HKS birliklerinin 繹n羹 kesildi. Gencede Osmanl覺 ve Azerbaycan askeri birliklerinden ibaret Nuri Paan覺n komutas覺nda Kafkas 襤slam Ordusu kuruldu.

Ordunun bu ismi ta覺mas覺nda ama癟 Bak羹 h羹rriyetine kavutuktan sonra 癟覺kabilecek olan diplomatik, siyasi ve askeri g羹癟l羹kleri 繹nlemekti. Ordu Bak羹y羹 kurtarmak i癟in h羹cuma ge癟ti. HKSnin Ermeni-Tanak, Menevik b繹l羹mleri Sovyet Rusyan覺n Bak羹ye hi癟 bir ekilde yard覺m edemeyeceinden, 襤randan 襤ngilizleri davet etmeyi zaruri g繹rd羹ler. Bak羹 Sovyetinin Bolevik gurubu bask覺 ve takipten vazge癟tiler. Neticede Menevik-Tanak ittifak覺 zemininde Sentrokaspi ve Sovyetin M羹veggati 襤craiyya Komitasinin Riyaset heyeti diktaturas覺 denilen h羹k羹met tekil edildi. Bundan sonra Denstervil bata olmak 羹zere 襤ngiliz ordular覺 Bak羹ye geldi.

1918 y覺l覺n覺n yaz ve sonbahar覺nda Azerbaycan ve Osmanl覺 ordu birlikleri Bak羹y羹 kurtarmak, T羹rk ve M羹sl羹man ahaliyi soyk覺r覺mdan kurtarmak i癟in h羹cuma balad覺. 襤ngilizler Bak羹y羹 terk etmeye mecbur oldular. Ermeni birliklerinin bir b繹l羹m羹 Enzaliye ka癟t覺. Eyl羹l羹n 15inde Kafkas 襤slam Ordusu Bak羹y羹 igalden kurtard覺. K覺sa bir zaman zarf覺nda Bak羹de kanun ve hukuk iler hale geldi. ehrin b羹t羹n milletlerden olan ahalisi rahatl覺k buldu. Azerbaycan h羹k羹meti 羹lkenin tabii payitaht覺 olan Bak羹ye ta覺nd覺.

Ancak sava sonucunda Osmanl覺n覺n malup olmas覺 Azerbaycan覺n talihine de tesir etti. Mondros m羹tarekesinden sonra Bak羹ye 襤ngiliz generali Tomsonun komutanl覺覺nda m羹ttefik kuvvetleri geldi.

Azerbaycan h羹k羹meti b羹t羹n vatandalara milli, dini, i癟timai durumu ve cinsinden dolay覺 bir ayr覺cal覺k g繹zetmeksizin siyasi haklar verdi. Azerbaycan Devleti ilk g羹nden 羹癟 m羹him fikri kendi ideali olarak g繹rd羹 T羹rklemek, 襤slamlamak ve Muass覺rlamak. Bu idealler 羹癟renkli bayrakta temsil edildi. Azerbaycan bayra覺nda mavi renkT羹rkl羹羹, k覺rm覺z覺 renk 癟adal覺覺, demokrasiyi, yeil renk ise 襤slam覺 ifade eder. T羹rk dili devlet dili ilan edildi. Tahsilin milliletirilmesine 繹zellikle dikkat edildi. Azerbaycan parlamentosu faaliyetine balad覺. Milli para 癟覺kar覺ld覺. Azerbaycan Milli ordusu kuruldu. 1918 y覺l覺n覺n yaz覺ndan balayarak andranik Nah癟覺van ve Zengezur b繹lgelerinde Azerbaycan s覺n覺rlar覺n覺 ge癟erek ahali 羹zerine sald覺r覺lar balad覺. Bu durumda Karaba da tehlike alt覺na girdi.

Azerbaycan H羹k羹meti 1919 y覺l覺n覺n Ocak ay覺nda ua, Cevanir, Cebrail ve Zengezur kazalar覺n覺, Gencenin s覺n覺rlar覺ndan ay覺r覺p merkezi ua ehri olmak 羹zere Karaba b繹lgesi ordusu kuruldu. H羹srev Paa Bey Sultanov ordu komutan覺 tayin edildi. Azerbaycan ordusu 1920 y覺l覺n覺n Mart ay覺nda Nevruz bayram覺 gecesi ayaklanarak Ermenistandan g繹nderilen nizami ordunun yard覺m覺yla Karaba覺n dal覺k k覺sm覺n覺 Azerbaycandan ay覺rmak isteyen Ermeni silahl覺 kuvvetlerini darmada覺n etti.

Azerbaycan Halk Cumhuriyetinin tart覺覺lmayan arazisi 97297,67 km2 idi. Erivan ve Tiflis b繹lgesinin esasen M羹sl羹manlar覺n yaad覺覺 k覺s覺mlar覺 Azerbaycanla Ermenistan ve G羹rcistan aras覺nda hen羹z kesinlik kazanmam覺 tart覺mal覺 arazi olarak kal覺yordu. Bu arazilerin sahas覺 15598,30 km2 idi. Bu arazilerin Azerbaycana aitlii hakk覺nda h羹k羹metin elinde tart覺覺lmayacak kadar kesin olan tarihi, corafi, etnografik ve iktisadi deliller var idi. Tart覺mal覺 olan arazilerle birlikte Azerbaycan覺n arazisi 113895.97 km2ye ula覺yordu. Azerbaycan覺n ahalisi 2861,862 kii idi. Bunun 1952, 250unu, yani %70ini T羹rkler ve M羹sl羹manlar tekil ediyordu.4 Bu devirde b羹t羹n G羹ney Kafkasyada 7 milyon 687 bin 770 kii ahali yaayord覺. Onun 3 milyon 306 bini Azerbaycan T羹rk羹 idi.

Paris sulh konferans覺ndan sonra Bak羹y羹 terk eden 襤ngilizlerin ehir liman覺n覺n y繹netimini, askeri k覺s覺m ve askeri gemilerin bir k覺sm覺n覺n Azerbaycan H羹k羹metine verilmesi sebebiyle Hazar Deniz Donanmas覺 kuruldu. Osmanl覺 Devleti Azerbaycan覺n ba覺ms覺zl覺覺n覺 tan覺yan ilk devlet oldu. Harici siyaset sahas覺nda Azerbaycan h羹k羹metinin ilk ad覺m覺 1919 y覺l覺nda Paris sulh konferans覺na g繹nderilecek temsilciler meclisinin olumas覺n覺 ve stat羹s羹n羹 belirlemek oldu. M. Hac覺nski, A. Aaolu, A. eyh羹lislamov, C. Hac覺beyli, M. Mehdiyev, M. Meherramovdan ibaret temsilciler heyetine tan覺nm覺 siyasi lider, parlamentonun bakan覺 A. Top癟ubaov liderlik ediyordu.

Bu s覺rada 襤stanbulda A. Top癟ubaov 襤ngiltere, ABD, 襤talya, 襤sve癟, 襤ran, Hollanda v.b. 羹lkelerin askeri ve diplomatik temsilcileri ile bir tak覺m faydal覺 g繹r羹melerde bulundu. Azerbaycan temsilciler heyeti konferansa itirak etti. 2 May覺sda ABD bakan覺 V. Wilsonun teebb羹s羹 ilk defa Azerbaycan meselesi Versal sulh konferans覺n覺n D繹rtler uras覺n覺n toplant覺s覺nda tart覺覺ld覺. 28 May覺sda V. Wilson, Azerbaycan temsilcilerini kabul etti. Konferansta Ermeniler ABD vas覺tas覺yla Azerbaycana olan arazi iddialar覺n覺 halletmek isteseler de bu istekleri olmad覺.

Trans-Kafkasya Birliinin da覺lmas覺 neticesinde meydana gelen yeni devletlerden biri Ermenistan, yahud Ararat Cumhuriyeti idi. 1918 y覺l覺na kadar Kafkasyada Ermenistan ad覺nda bir toprak olmam覺t覺. 襤galden sonra tahminen 1 milyon Ermeniyi harici 羹lkelerden naklederek arizm Kafkasyay覺 Ermeniletirmeye balad覺. 1918 y覺l覺n覺n May覺s ay覺nda Ermenistan Devletini kurmak i癟in bir bakent gerekliydi. Ermenistan liderleri, ahalisi esasen Azerbaycanl覺lardan ibaret olsa da Erivan ehrini bakent yapmak istiyorlard覺. Onlar Azerbaycana m羹racaat ederek Erivan覺 bakent olarak kendilerine verilmesini rica ettiler. Gergin, g繹r羹melerden sonra Azerbaycan Milli uras覺 ihtilaflara son vermek i癟in Ermenilere vererek Erivan覺n bakent olmas覺na raz覺 oldular. Fakat, daha sonra Ermeniler yeni yeni arazi taleplerini ileri s羹rd羹ler. Bu zaman Ermenistan覺n arazisi yaln覺z 9 bin km2 idi.

襤ngiltere temsilciler heyetinin teklifiyle Versal Ali uras覺 1920 y覺l覺n覺n Ocak ay覺nda Azerbaycan覺 ba覺ms覺z bir devlet olarak tan覺d覺. Bak羹de 襤ngiltere, Fransa, ABD, 襤sve癟 v.b. 羹lkelerin diplomatik ve konsolosluk temsilcileri var idi. Azerbaycan覺n ba覺ms覺zl覺覺n覺 20ye yak覺n devlet tan覺d覺. Fakat, bu d繹nemdeki uluslararas覺 konj繹kt羹r Azerbaycan覺n lehine deildi.

1920 Y覺l覺n覺n Nisan覺nda Azerbaycan覺n Rusya Taraf覺ndan
襤kinci Kez 襤gal Edilmesinden1991 Y覺l覺ndaki SSCBnin
Da覺lmas覺na Kadar OlanSovyet Devri

Bolevik Rusyas覺 ba覺ms覺z Azerbaycan Devletinin varl覺覺n覺 kabul edemiyor ve onu kendisi i癟in bir tehlike olarak g繹r羹yordu. Ortaya 癟覺kan uluslararas覺 durumdan istifade eden Rusya 27 Nisan 1920de Azerbaycan Milli H羹k羹metini igal yolu ile devirdi. Bolevikler hakimiyeti gasp ettiler. Neriman Nerimanov bakanl覺覺nda Azerbaycan SSR Halk Komiserleri Sovyeti kuruldu. Bak羹deki harici devletlerin diplomatik temsilcileri hapsedildi. Cumhuriyet devrinde kazan覺lan haklar覺n tamam覺 iptal edildi.

K繹t羹 sonu bir kenara b覺rak覺l覺rsa Azerbaycan Halk Cumhuriyetinin iki y覺ll覺k faaliyeti Azerbaycan Halk覺n覺n tarihinde m羹him bir d繹nemdir. Cumhuriyetin kurulmas覺 ile XIX. asr覺n balar覺nda kaybedilmi olan devlet gelenekleri yeniden hayata ge癟irilmi oldu. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti M羹sl羹man d羹nyas覺nda kurulan ilk cumhuriyetti.

Bolevik hakimiyetinin ilk g羹nlerinden itibaren Azerbaycan Halk覺 igalle kar覺 diren癟 g繹sterdi. Gence, Karaba, Zagatala, Lenkeran v.b. yerlerde Sovyet hakimiyeti aleyhine isyanlar balad覺. Ancak, mukavemet hareketinin sosyal destekleri pek g羹癟l羹 deildi. Bununla birlikte anti Sovyet m羹cadelesi muhtelif yollarla devam ediyordu. D覺ar覺ya gitmek mecburiyetinde kalan Azerbaycanl覺 sosyal ve siyasi liderler Bolevik diktat繹rl羹羹ne kar覺 m羹cadeleyi devam ettirdiler.

襤galden sonra Cumhuriyet devri liderleri a覺r takiplere maruz kald覺lar. 1920-1921 y覺llar覺nda Milli h羹k羹metin eski bakanlar覺 F. Hoyski ve N. Yusifbeyli, parlamentonun bakan yard覺mc覺lar覺 H. aayev, C. Behbudov, h羹k羹met 羹yeleri H. Rafibayov, 襤. Ziyadhanov, mehur pedagog F. K繹癟erli v.b. Ermeni ve tet繹ristler taraf覺ndan 繹ld羹r羹ld羹ler. M. Rasulzade hapsedilerek Moskovaya g繹t羹r羹ld羹. Fakat, Boleviklerle birlikte 癟al覺maktan imtina eden Resulzade 1922 y覺l覺nda Finlandiyaya, oradan da T羹rkiyeye g繹癟 etti. M. Resulzade g繹癟 ettii y覺llarda da ba覺ms覺z Azerbaycan urunda faaliyetini devam ettirdi.

Bolevik h羹k羹meti Azerbaycanda fevri bir y繹netimde bulundu. Kitlevi tutuklamalar ve katliamlar ger癟ekletirildi. Azerbaycan petrol羹 yaln覺z Rusyaya naklediliyordu. Servetlerinin vahicesine talan ve istismar edilmesi sayesinde Azerbaycan Halk覺na mazotlu g繹ller, sefalet ve yoksulluk kald覺. Bunun aksine Bolevik Rusyas覺 Bak羹 petrolleri sayesinde iktisadi s覺k覺nt覺lardan kurtuldu.

1991 y覺l覺na kadar devam eden Bolevik igalinin aa覺da belirttiimiz a覺r sonu癟lara da sebep tekil etti. Ba覺ms覺z Azerbaycan Devleti y繹netimine son verildi. Kolektifleme ad覺 alt覺nda Azerbaycan覺n k繹y gelir kaynaklar覺 da覺t覺ld覺, 繹zel m羹lkiyet lav edildi; zengin ah覺slar hapislerde yatt覺lar; sanayiletirme ad覺 alt覺nda 繹zel teebb羹s mahvedildi; m羹esseseler devletletirildi; medeni devrim ad覺 alt覺nda milli ayd覺nlar mahvedildiler; eski elyazmalar覺 yak覺ld覺; alfabe deitirildi; halk覺n ad覺ndan T羹rk ifadesi kald覺r覺larak Azerbaycanl覺 olarak sanki farkl覺 bir kavimmi gibi adland覺r覺ld覺; milli uur ve kimliin unutulmas覺 siyaseti takip edildi.

Bununla birlikte, Sovyet Devleti terkibinde baz覺 sahalarda ilerleyiler de oldu. Binalar, fabrikalar ve k羹癟羹k sanayi m羹esseseleri kuruldu, yollar yap覺ld覺 v.b.

Bolevik igalinin yapt覺覺 zararlar bununla da bitmedi. 15 Haziran 1921de RK (b) PMKnin Kafkas b羹rosunun toplant覺s覺nda Azerbaycan dahilindeki Dal覺k Karaba Muhtar Vilayeti kuruldu.5 Ancak, Ermenistanda olduk癟a 癟ok say覺da yaayan Azerbaycan T羹rklerine benzer bir stat羹 vermek ise kimsenin akl覺na gelmiyordu.

30lu y覺llarda 羹lkede g羹癟lenen Sovyet yanl覺lar覺ndan en 癟ok Azerbaycan zarar g繹rd羹. Milli ayd覺nlar, g繹rkemli din b羹y羹kleri, Pan-T羹rk癟羹, Pan-襤slamc覺 ve T羹rkiye ajan覺 damgas覺 ile toplu halde 繹ld羹r羹ld羹ler, zindanlara at覺ld覺lar. Azerbaycanda y繹netim kademelerine yerletirilen Ruslar ve Ermeniler olaylar覺n ve bask覺lar覺n iddetlenmesinde 繹nemli rol oynad覺lar. B羹t羹n milli ruhlu ayd覺nlar yok edildiler.

Asl覺nda 30l覺 y覺llar覺n bask覺lar覺, Azerbaycanl覺lara kar覺 XIX. as覺rdan beri uygulamaya konulmu toplu katliamlar覺n deiik baka ekillerde devam覺 idi. Bolevik uygulama ve bask覺lar覺 29.000 Azerbaycan T羹rk羹n羹 yok etti. 襤kinci D羹nya Sava覺 Azerbaycan tarihinde 繹nemli merhalelerden birini tekil eder. Azerbaycanl覺lar SSCB vatandalar覺 olarak Sovyet ordusu s覺ralar覺nda faizme kar覺 kahramancas覺na savat覺lar. Bak羹 sava cephesini petrolle destekledi.

Cephe arkas覺 lojistik destek savata galibiyetin 繹nemli unsuruydu. Savata tahminen 420.000 Azerbaycan T羹rk羹 helak oldu. 襤srafil Memmedov, Hazi Aslanov, Ziya B羹nyadov gibileri y羹ksek kahramanl覺k g繹stererek Sovyet 襤ttifak覺 Kahraman覺 ilan edildiler. Bununla birlikte, bir k覺s覺m Azerbaycanl覺lar lejyoner birlikleri kurarak Almanya ile ittifak halinde Sovyetler Birliine kar覺 da savat覺lar. Bu, onlar覺n faizmle birlikte olmas覺 demek deildi.

Bolevizme nefret besleyen Azerbaycan lejyoner birlikleri SSCBnin malubiyetinden sonra Azerbaycan覺n ba覺ms覺zl覺覺n覺 yeniden salayacaklar覺n覺 d羹羹nmekteydiler. 6 Kas覺m 1943te Berlinde Azerbaycanl覺lar覺n Milli Kurultai topland覺. S羹rg羹nde Azerbaycan h羹k羹meti ve parlamentosu kuruldu. H羹k羹metin ba覺nda Abdurrahman Fetali beyli D羹denginski bulunuyordu. Ancak, Almanlar覺n Kafkasya hakk覺ndaki faizm planlar覺n覺 anlayan s羹rg羹ndeki Azerbaycan siyasi liderleri ondan uzaklat覺lar.

襤kinci D羹nya Sava覺ndan sonra Azerbaycanda siyasi rejim daha da kat覺lat覺. Rejime kar覺 m羹cadelede d覺ar覺daki siyasi muhacirler 繹nemli rol oynad覺lar. 1949da M. Resulzade Ankarada Azerbaycan K羹lt羹r Derneini kurdu. 1945-1954 y覺llar覺nda Almanyan覺n M羹nih ehrinde faaliyet g繹steren Azadl覺g radyosunun Azerbaycan ubesinin redakt繹r羹 A. Fetalibeyli-D羹denginskinin Sovyet rejimine kar覺 m羹cadelede 繹zel hizmeti oldu. Bu radyo istasyonu Sovyet rejiminin ger癟ek mahiyetinin 繹renilmesinde ve milli-azadl覺k m羹cadelesinde m羹stesna rol oynad覺. Lakin 1954te Fetalibeyli-D羹gendinski Sovyet casusu taraf覺ndan 繹ld羹r羹ld羹. Siyasi s羹rg羹nde Mirza Bala Memmedzade gibileri Ba覺ms覺z Azerbaycan Devleti kurmak uruna yap覺lan m羹cadelede b羹y羹k rol oynad覺lar ve bakalar覺 da m羹stagil Azerbaycan Devleti kurmak urunda m羹barizada b羹y羹k rol oynad覺.

40l覺 y覺llar覺n sonu 50li y覺llar覺n balar覺nda Ermeniler Moskovan覺n bilgi ve izni ile T羹rkiyeye kar覺 toprak iddialar覺nda bulundular. Fakat, T羹rkiyeden toprak alman覺n m羹mk羹n olmad覺覺n覺 g繹ren Ermeniler Azerbaycandan Dal覺k Karaba覺 talep etmeye balad覺lar. Bunda da baar覺l覺 olamayan Ermeniler d覺ar覺da yaayan Ermenileri Ermenistana g繹癟 ettirmek amac覺yla Erivan ve Ermenistan s覺n覺rlar覺 dahilinde yaayanAzeriT羹rklerini s覺k覺t覺rmaya bask覺 yapmaya balad覺lar. 1948den balayarak Ermenistandaki Azerbaycanl覺lar覺n tahminen 110.000i planl覺 olarak ata yurtlar覺ndan s羹r羹ld羹ler. Onlar覺 Azerbaycanda Mil ve Muganda yaama ve ehirlenme yap覺lanmas覺 g羹癟 topraklara yerletirdiler.

5 Mart 1953te Stalinin 繹l羹m羹nden sonra 羹lkedeki siyasi rejimde tedrici yumuama balad覺. 1953 y覺l覺n覺n Haziran覺nda g繹revinden al覺nan Kuyb覺ev petrol birliine reis muavini olarak g繹nderilen Azerbaycan lideri M. C. Ba覺rov hemen hapse at覺larak 1956 y覺l覺n覺n Nisan覺nda halk d羹man覺 iddias覺yla 繹l羹m cezas覺na mahkum edildi. 30-40l覺 y覺llarda bask覺lara maruz kalan y羹zlerce Azerbaycanl覺 bundan sonra isnat edilen su癟lardan beraat ettiler. H羹seyin Cavid, Ahmed Cevad, Mikayil M羹fik, Yusuf Vezir amenzeminliy gibileri beraat edenlerdendir.

Belirtmek gerekir ki, Sovyet devrinde Azerbaycanda faaliyet g繹steren parlamento ve h羹k羹met formal karakter ta覺yordu. Asl覺nda, b羹t羹n hakimiyet Kominist Partisin覺n elinde idi. Azerbaycana ait b羹t羹n meseleler Moskovada merkezi h羹k羹met taraf覺nden hall edilir, yerinde ise icra olunurdu.

1954 y覺l覺nda Azerbaycan Kominist Partisi Merkezi Komitesinin birinci katibi vazifesine 襤mam Mustafayev se癟ildi. 襤. Mustafayev, halk覺n vaziyetini iyiletirmek, Azerbaycan diline Devlet Dili stat羹s羹 vermek gibi ilerle ciddi ekilde urat覺. Bunlardan dolay覺 Moskova onu cezaland覺rarak 1959 y覺l覺nda millet癟ilik su癟lamas覺yla g繹revden ald覺. Bundan sonra Veli Ahundov Azerbaycan覺n lideri oldu. 1969da iten 癟覺kar覺lan V. ahundovun yerine Azerbaycan Devlet Tehlikesizlii Komitesinin bakan覺, general H. Aliyev getirildi. O, 1982 y覺l覺na kadar bu g繹revde kald覺. 1982y覺l覺nda ise Sov. 襤KP MK siyasi b羹rosunun 羹yesi ve SSCB Naz覺rlar Sovyeti Bakanl覺覺n覺n birinci muavini olarak Moskovada 癟al覺maya balad覺. Fakat, 1987 y覺l覺nda onu g繹revinden ald覺lar.

70li y覺llar b羹t羹n SSCBde olduu gibi, Azerbaycanda da tarihe durgunluk y覺llar覺 olarak ge癟mitir. Azerbaycanda bu y覺llarda b羹t羹n 羹lkede olduu gibi bir s覺ra fabrika ve m羹esseseler yap覺ld覺ysa da, y羹ksek okullar a癟覺lsa da, iktisadi durum k繹t羹yd羹. Cumhuriyette et, ya ve dier erzak mahs羹lleri zor bulunuyordu. H羹k羹met karne sistemine ge癟di. Halk Sovyet rejiminden eziyet 癟ekiyordu. Cumhuriyette vazifelere Rus yanl覺s覺 ah覺slar getiriliyordu.

1982 y覺l覺nda Azerbaycanda bakanl覺a Ba覺rov getirildi. SSCB Kanunlar覺yla tespit edilmemesine ramen Sovyet d繹neminde Azerbaycan覺n harici siyaseti mevcut deildi. D覺 襤leri Bakanl覺覺 yaln覺z formal faaliyet g繹steriyordu. B羹t羹n ilikiler istisnas覺z Moskova vas覺tas覺yla ve Merkezin nezaretinde uygulan覺rd覺.

1991 Y覺l覺nda Azerbaycan覺nDevlet Ba覺ms覺zl覺覺
YenidenSaland覺ktan Sonraki D繹nem

80li y覺llar覺n ortalar覺nda Sovyet cemiyetinin iktisadi, siyasi ve manevi hayat覺ndaki s覺k覺nt覺 daha da derinleti. Azerbaycan halk覺n覺n Kominist ideolojisine olan g羹veni hayli azald覺. Sovyet liderlii T羹rk ve M羹sl羹man halklar覺 s覺k覺t覺rmaya balad覺. Bu artlarda Azerbaycanda milli d羹羹nceler, kendine d繹n羹 fikri gittik癟e g羹癟lendi. On y覺llar boyu milli servetinin talan edilmesine, milli ve dini hislerinin tahkir edilmesine zorla sabretmi halk覺n sabr覺 art覺k t羹kenmiti. 1988 y覺l覺ndan balayarak Ermenistanda yaayan Azerbaycanl覺lar覺n gruplar halinde s羹rg羹n羹 ve Dal覺k Karabada igalcilik meyillerine ve ter繹r hareketlerine Merkezi Moskova h羹k羹metinin de ses 癟覺karmay覺覺 Azerbaycanda Halk harekat覺n覺n balamas覺na sebep oldu.

襤lk itiraz mitingi 19 ubat 1988de oldu. Bu d繹nemde Azerbaycan bakan覺 olan K. Ba覺rov istifa etti, onun yerine A. Vezirov getirildi (1988-1990). Kas覺m ay覺nda Azerbaycan覺 miting ve n羹mayi dalgas覺 b羹r羹d羹. Bak羹de meydan harekat覺 g羹癟lendi. H羹k羹met bu harekat覺n kar覺s覺n覺 almak i癟in Bak羹, Nah癟覺van ve Gencede olaan羹st羹 hal ve sokaa 癟覺kma yasa覺 koydu. Halk, Azerbaycan Halk Cephesinde birleti.

1989 y覺l覺n覺n Haziran覺nda Bak羹de yap覺lan toplant覺da Azerbaycan Halk Cephesinin program覺 ve y繹netmelii kabul edildi. Sovyet devrinde Rus zulm羹ne kar覺 m羹cadele ederek isyanc覺 olarak tan覺mlanm覺 ve hapislerde yatm覺 olan Ebulfeyz El癟i Bey tekilat覺n bakan覺 olarak se癟ildi. Geni sosyal destei olan AHC cumhuriyetin i癟timai-siyasi hayat覺nda m羹him rol oynamaa balad覺. Halk覺n bask覺s覺 alt覺nda Eyl羹l羹n 23羹nde Ali Sovyetin (Y羹ksek Meclis) Azerbaycan SSCB suverenlii hakk覺ndaki Konstitusiya Kanununu kabul etti.

Y羹z binlerce insan覺 arkas覺na alan AHC Kominist ideolojisini ve idare sistemini korkuya sald覺. Baz覺 yerleim birimlerinde Sovyet ve Kominist organlar覺 hakimiyetten uzaklat覺r覺ld覺. 31 Aral覺kta Sovyet-襤ran s覺n覺r覺 Aras 癟ay覺 boyunca da覺t覺ld覺. 20 Ocakta SSCB Ali Sovyetinin Riyaset Heyeti Bak羹 ehrinde fevkalade vaziyetin tatbik edilmesi hakk覺ndaki ferman覺 verdi. Fakat, Bak羹 ehrinde televizyon vericisi patlat覺ld覺覺ndan ahalinin bu fermandan haberi olmad覺. 19 Ocaktan 20 Ocaa ge癟ilen gece Sovyet ordusu Bak羹ye h羹cum ederek b羹y羹k ve kanl覺 bir katliam yapt覺. Bak羹de ve dier yerlerde 131 kii 繹ld羹r羹ld羹, 744 kii yaraland覺, 400 kii haps edildi, 4 kii kayboldu.

Gara Ocaka itiraz olarak Azerbaycanda 40 g羹nl羹k milli tatil ilan edildi. Azerbaycan bakan覺 A. Vezirov gizlice Moskovaya ka癟t覺. Bu zamana kadar Azerbaycan Nazirlar Kabinetinin bakan覺 olarak g繹rev yapan A. Mutallibov Azerbaycan KP MKn覺n birinci katibi oldu (1990 y覺l覺 Ocak-1992 y覺l覺 ubat). Bundan sonra yerleim birimlerinde Kominist hakimiyeti yeniden saland覺. H羹k羹met AHC 羹zerine h羹cuma ge癟ti. Bu artlarda Azerbaycan halk覺 art覺k ba覺ms覺z bir devlet kurmam覺n覺n zaruri olduunu anlad覺. Ancak, bu s覺rada Ermeni sald覺r覺lar覺 da younlam覺t覺. 19 May覺s 1990da Azerbaycan SSR Ali Sovyetinin se癟iminde A. Mutallibov Cumhuriyetin ilk Cumhurbakan覺 oldu. 5 ubat 1991de Azerbaycan SSR Ali Sovyetinin meclis karar覺 ile 羹lke Azerbaycan Cumhuriyeti olarak isimlendirildi. Azerbaycan Halk Cumhuriyetinin 羹癟 renkli bayra覺 devlet bayra覺 olarak kabul edildi.

Fakat, bu zaman b羹t羹n 羹lkede olduu gibi Azerbaycanda da durum hayli gergin idi. 19 Austos 1991de Moskovada bir grup muhafazakar lider ve asker isyan edip hakimiyeti ele ge癟irdi. Demokratik kuvvetler kararl覺 tutum ve icraatlar覺yla bu isyan覺n baar覺s覺na meydan vermediler. Azerbaycan bakanl覺覺 isyanc覺lar覺 savundu. Bu sebeple Moskovadaki Austos hadiselerinden sonraAzerbaycanda siyasi vaziyet gerginleti. Muhalefet daha da g羹癟lendi. Mitingler yeniden Azerbaycan覺 b羹r羹d羹. Azerbaycan Halk覺 Kominist Partisi aal覺覺n覺n ve fevkalade vaziyetinin lav edilmesini ve Dal覺k Karaba Muhtar Vilayetinde Azerbaycan覺n kendi kanunlar覺n覺n uygulanmas覺 i癟in kat覺 tedbirlerin al覺nmas覺n覺 talep ediyordu. Halk覺n ikazlar覺 neticesinde Azerbaycan Cumhuriyeti Ali Sovyetinin olaan羹st羹 toplant覺s覺 30 Austos 1991de Azerbaycan Cumhuriyetinin Devlet ba覺ms覺zl覺覺n覺n ilan覺 hakk覺ndaki beyannameyi kabul etti.

8 Eyl羹lde Azerbaycanda ilk kez genel se癟imler ve Cumhurbakanl覺覺 se癟imleri yap覺ld覺. A. Mutallibov yeniden Cumhurbakan覺 se癟ildi. Eyl羹l羹n 14羹nde Azerbaycan Kominist Partisi 33. kurultay覺nda kendini lavettiini beyan etti. Cumhurbakan覺n覺n muhalefet liderleri ile g繹r羹mesinde Ali Sovyetin lavedilmesi iktidar ve muhalefet temsilcilerinden oluan bir Milli uran覺n kurulmas覺 karar覺 al覺nd覺.

Ali Sovyet 18 Ekimde Azerbaycan Cumhuriyetinin Devlet ba覺ms覺zl覺覺 hakk覺ndaki Konstitusiya Aktini kabul etti. B繹ylelikle, 1920 y覺l覺n覺n Nisan覺nda Bolevik Rusyas覺n覺n igal覺 neticesinde kaybedilmi olan Azerbaycan Devletinin ba覺ms覺zl覺覺 yeniden kazan覺lm覺 oldu. Bakanl覺k sistemi getirildi. Yerleim birimlerine icra hakimiyeti bakanl覺覺 g繹revi tesis edildi. 26 Kas覺mda Azerbaycan Cumhuriyeti Ali Sovyeti Milli ura hakk覺nda kanuna yeniden bakt覺. 25 kii Demokratik blok temsilcilerinden ve 25 kii iktidar taraf覺ndan milletvekillerinden ibaret Milli ura kuruldu.

Bu artlarda SSCBde gelien her t羹rl羹 olay Azerbaycana da tesir ediyordu. 8 Aral覺k 1991de Brest ehri yak覺nl覺覺ndak覺 Viskuli otelindeki Belurus, Rusya Federasyonu ve Ukrayna bakanlar覺 M羹stakil Devletler Birlii oluturulmas覺 hususunda anlama yaparak SSCBnin uluslararas覺 hukuki varl覺覺na son vermi oldular. 29 Aral覺kta Azerbaycan Cumhuriyetinde yap覺lan referandumda halk oy birliiyle Ba覺ms覺z Devletin yeniden oluturulmas覺na sahip 癟覺kt覺. 1992 y覺l覺n覺n May覺s覺nda Milli Meclis Azerbaycan Cumhuriyetinin Devlet sembol羹n羹, 1993 y覺l覺n覺n balar覺nda Milli Banka kurulup, milli para olan manat piyasada ileme konuldu.

Azerbaycan Devleti 2 Mart 1992de Birlemi Milletler Tekilat覺na 羹ye oldu ve faal olarak harici siyaset yapmaya balad覺. Bununla birlikte Sovyet 襤ttifak覺 terkibinde olan Azerbaycan覺n ba覺ms覺zl覺覺n覺 ilk tan覺yan devlet T羹rkiye Cumhuriyeti oldu. Sonra Romanya, Pakistan, 襤svi癟re, ABD v.b. Azerbaycan覺n ba覺ms覺zl覺覺n覺 tan覺d覺lar. 1993 y覺l覺n覺n balar覺nda Azerbaycan Devletinin ba覺ms覺zl覺覺n覺 116 羹lke tan覺d覺, 70 harici devletle diplomatik alakalar kuruldu. Azerbaycan Cumhuriyeti 14 uluslararas覺 tekilata 羹ye kabul edildi.

Azerbaycan 1991 y覺l覺nda 襤slam Konferans覺 Tekilat覺na, 1992de 襤ktisadi Emekdal覺k Tekilat覺na 羹ye oldu. Azerbaycan Devleti baka 羹lkelerle m羹nasebetlerini uluslararas覺 hukuk normalar覺na g繹re ilikiler kurmaya balad覺. Ancak, bu d繹nemde harici siyasetin a覺r basan y繹n羹 Rusya ile m羹nasebetlerdi. Ermeni sald覺r覺lar覺n覺n younlat覺覺 yeni kurulmu bir devletin bu siyasi artlarda uluslararas覺 siyaset yapmas覺 ve d覺 ilikilerindeki m羹nasebetlerin aksat覺lmadan y羹r羹t羹lmesinin g羹癟 olduunu da belirtmek gerekir.

Ermeni ve Rus askeri birliklerinin yapt覺klar覺 Hocal覺 soyk覺r覺m覺ndan sonra Azerbaycan cemiyetinde gerginlik yeniden artd覺. Bu vaziyetde Ali Sovyetin 5-6 Mart 1992de yap覺lan olaan羹st羹 toplant覺s覺nda A. M羹tallibov istifa etti. Onun selahiyetlerini Ali Sovyetin bakan覺 olan Yakub Memmedov kullanmaya balad覺.

Bir m羹ddet sonra A. Mutallibov yeniden hakimiyeti d繹nmeye arzu etti. 14 May覺s 1992de Ali Sovyetin toplant覺s覺nda o, yeniden y繹netime d繹nd羹. Mutallibov derhal olaan羹st羹 halin uygulanmas覺 hususunda ferman verdi. Ancak demokratik g羹癟ler mitingler yaparak parlamentonun 14 May覺s tarihli karar覺n覺n Anayasaya ayk覺r覺 olduunu beyan ederek parlamentodan bu karar覺n iptalini istediler. Ultimatomun s羹resi dolduktan sonra AHC liderlerinin bakanl覺覺 ile halk k羹tleleri Parlamento binas覺n覺, Bakanl覺k saray覺n覺, Televizyon Radyo idaresini ve dier Devlet m羹esseselerini ele ge癟irdiler. 18 May覺sta Parlementonun toplant覺s覺nda AHC kurucular覺ndan, rehberlerinden ve milli-azadl覺k harekat覺n覺n liderlerinden biri, Ermeni ideologlar覺na ve sahtekar tarih癟ilerine hala 80li y覺llar覺n balar覺nda derin ilmi eserleri ile tutarl覺 cevap veren 35 ya覺ndaki 襤sa Gamber, Ali Sovyetin bakan覺 se癟ildi.

O, ayn覺 zamanda Azerbaycan bakan覺 selahiyetlerini de kullanmaya balad覺. 襤sa Gamber, Azerbaycan覺n kom羹nist olmayan ilk bakan覺 oldu. lke i癟indeki siyasi 癟alkant覺 duruldu, silahl覺 gruplar silahs覺zlat覺r覺ld覺lar. Halkta milli ruh y羹kseldi. Devlet g羹癟lenmeye balad覺. Yani sosyal-siyasi tesir alan覺 geniledi. Ordu g羹癟lendirildi. K覺sa s羹rede Azerbaycan ordusu Dal覺k Karabada ve onun civar覺ndaki yerleim yerlerinde igalcilerden kurtar覺lmaya baland覺. Goranboy b繹lgesi igal g羹癟lerinden temizlendi.

7 Haziran 1992de yap覺lan alternatif bakanl覺k se癟imlerinde AHC bakan覺 Ebulfeyz El癟ibey Cumhurbakan覺 se癟ildi. Demokratik kuvvetler ordu kurman覺n gerekliliine 繹zellikle dikkat 癟ektiler. Rus ordusunun kalan birlikleri Azerbaycandan 癟覺kar覺ld覺. Azerbaycan kendi arazisinde Rus askeri birlii bar覺nd覺rmayan tek 羹lke oldu. Eski SSCB Hazar donanmas覺n覺n kuvvet ve vas覺talar覺n覺n %25i Azerbaycana kald覺.

襤. Gambar覺n bakanl覺覺 ile 羹lke parlementosu Azerbaycanda serbest Pazar ekonomisi, demokratik haklar ve insan haklar覺 konular覺nda m羹him kanunlar kabul etti.T羹rk Dili, devlet dili ilan edildi. Latin yaz覺l覺, Azerbaycan alfabesine ge癟ilmesi hususunda kanun kabul edildi. Milli Meclis Devlet sembol羹, siyasi partiler, diplomatik derecelerin ve r羹tbelerin tespit edilmesi, dini inan覺 serbestlii gibi konularda kanunlar kabul edildi.7 Azerbaycan Devleti bir 癟ok uluslararas覺 kurululara 羹ye oldu.

Azerbaycan Devleti faal harici siyaset y羹r羹tmeye balad覺. Harici 羹lkelerde diplomatik ve konsolosluk gibi temsilcilikler a癟t覺. Azerbaycan bir 癟ok uluslararas覺 ve s覺n覺rl覺 tekilat覺n, o c羹mleden Kara Deniz 襤ktisadi Birliinin kurulmas覺na da itirak etti. Azerbaycan Devleti ATAT覺n 羹yesi oldu. Devlet harici siyasetinin tercihi a覺rl覺覺 olarak T羹rkiye, ABD ve dier Bat覺 Devletleri ile m羹nasebetleri ilan etti. Rusya ile iki tarafl覺 iyi komuluk alakalar覺n覺n kurulmas覺na 繹zellikle dikkat etti. Azerbaycan Devleti, Ba覺ms覺z Devletler Birliine kat覺lmad覺.

Azerbaycan Devletinin dahili ve harici siyasette kazand覺覺 baar覺lar harici d羹manlar覺 rahats覺z etmeye balad覺. Azerbaycan覺n uygulad覺覺 Bat覺ya y繹nelik siyasetten rahats覺z olan Rusya, Ermenistan覺 muhtelif y繹nlerden destekleyerek daha da g羹癟lendirdi. 1993 y覺l覺n覺n Nisan覺nda Ermeni ve Rus askeri birlikleri Kelbeceri igal ettikten sonra 羹lkede siyasi buhran olutu. Askeri muhalefet de isyan etti. 1993 y覺l覺n覺n Haziran覺nda Gencede Albay Suret H羹seyinovun liderliinde 709 numaral覺 birlik Devlet aleyhine ayakland覺. Neticede siyasi ve askeri muhalefet birleti.

H羹k羹met isyan覺 bast覺ramad覺. Babakan ve Meclis Bakan覺 istifa etti. 15 Haziranda Haydar Aliyev Ali Sovyetin bakan覺 oldu. 襤syanc覺 Albay S. H羹seynov ise babakan tayin edildi. 18 Haziranda Devlet Bakan覺 E. El癟ibey, doum yeri olan Ordubat ehrinin Keleki k繹y羹ne gitmeye mecbur kald覺. 23 Haziranda Milli Meclis Devlet Bakan覺n覺n yetkilerini H. Aliyeve verdi. Ekimde yap覺lan Devlet Bakan覺 se癟imlerinde H. Aliyev Devlet Bakan覺 oldu. Meclis Bakanl覺覺na ise Resul Guluyev se癟ildi.

lkedeki silahl覺 birlikler zarars覺z hale getirildi ve 羹lkede sakin bir hava oluturuldu. Daha sonra babakan olan S. H羹seyinov ihtilal yapmak su癟undan 繹m羹r boyu hapis cezas覺na 癟arpt覺r覺ld覺. 1996 y覺l覺n覺n sonbahar覺nda meclis bakan覺 R. Guliyev g繹revinden istifa etti. Onun yerine Murtuz Eleskerov ge癟di.

12 Kas覺m 1995te genel se癟im yolu ile Azerbaycan Anayasas覺 kabul edildi.8 Ba覺ms覺z Azerbaycan Meclisine ilk se癟imler yap覺ld覺. 11 Ekim 1998de H. Aliyev yeniden 羹lkeye bakan se癟ildi. 12 Aral覺k 1999da Azerbaycanda ilk defa belediye se癟imleri yap覺ld覺. Bu se癟imlerde 羹lkenin ana muhalefet partisi olan Musavat Partisi b羹y羹k baar覺lar elde etti.

2000 y覺l覺n覺n Kas覺m覺nda Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Meclisine g繹zlemci 羹lkelerin yapt覺覺 deerlendirme ise dikkat 癟ekiciydi, g繹zlemciler yap覺lan Devlet Bakanl覺覺 se癟imlerde ciddi usuls羹zl羹kler, yolsuzluklar ve hile olduunu tespit ettiler ve bu konudaki raporlar覺 uluslararas覺 platformlarda kabul g繹rd羹.

1993 y覺l覺n覺n Haziran覺ndan sonra Azerbaycan y繹netimi harici siyasette Bat覺ya y繹nelik a癟覺l覺m yeniden Rusyaya ba覺ml覺 bir hale getirmeye balad覺lar. Hatta Dal覺k Karaba probleminin halli 羹midi ile 1993 y覺l覺n覺n Ba覺ms覺z Devletler Topluluuna 羹ye olarak kat覺ld覺lar. Ancak, buna ramen Karaba konusunda Rusya ve dierlerinin olumlu bir tav覺r deiikliine gitmediler. Bunun 羹zerine, h羹k羹met yeniden harici siyasai faaliyetinde T羹rkiye, ABD ve dier Bat覺 羹lkelerine y繹nelik politikaya a覺rl覺k verdi. Azerbaycan y繹netimi defalarca ABD, T羹rkiye, B羹y羹k Britanya, 襤talya, Almanya, Fransa v.b. 羹lkelerle muhtelif g繹r羹meler yapt覺. Bu g繹r羹meler sonucunda deiik konularda ikili ya da gruplar halinde anlamalar yap覺ld覺.

Azerbaycan tarihi hakk覺ndaki bu b繹l羹mde kaynak olarak https://turk-dunyasi.cokbilgi.com/azerbaycan-tarihi/ sitesinden yararlan覺lm覺t覺r. Daha detayl覺 bilgi i癟in siteyi ziyaret edebilirsiniz.

Tarih d覺覺nda bilmemiz gerekenlerden baz覺lar覺 da unlard覺r. Bu b繹l羹mde de kaynak olarak https://onedio.com/haber/azerbaycan-hakkinda-bilinmesi-gereken-15-sey-545838 sitesinden yararlan覺lm覺t覺r.

Azerbaycan, d羹nyan覺n en eski petrol ihracat癟覺s覺d覺r. D羹nyadaki ilk petrol sondaj覺, 1847 y覺l覺nda Aberonda yap覺lm覺t覺r. Hazar petrollerini Bat覺ya a癟an ilk 羹lke olan Azerbaycanda d羹nyan覺n en kaliteli petrolleri 癟覺kar覺lmaktad覺r.

1918 y覺l覺nda ba覺ms覺zl覺覺n覺 ilan eden Azerbaycan Halk Cumhuriyeti, Douda ilk demokratik cumhuriyet oldu. 1991de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliinin (SSCB) da覺lmas覺 ile yeniden ba覺ms覺zl覺覺n覺 kazand覺

Ermenistan’覺n igali sonucu d羹nya genelinde kendi 羹lkesinde 繹z yerinden zorunlu olarak g繹癟e tabi tutulmu en 癟ok g繹癟men (m羹lteci) insan (1 milyondan fazla) Azerbaycanda

ABD ve 襤svi癟reden 繹nce kad覺nlara se癟me ve se癟ilme hakk覺 veren d羹nyadaki ilk M羹sl羹man 羹lke Azerbaycand覺. 1918 y覺l覺nda kad覺nlara oy hakk覺 tan覺nd覺

Azerbaycan覺n para birimi olan Manat, d羹nyan覺n 5. deerli para birimidir.

1885te doan ve 1948 y覺l覺nda hayat覺n覺 kaybeden 羹nl羹 besteci zeyir Hac覺beyovun sahneledii Leyla ile Mecnun dou 羹lkelerinde bestelenen ilk opera olarak tarihe ge癟ti.

Azerbaycan, 2006da y羹zde 35lik b羹y羹me h覺z覺yla d羹nyada en h覺zl覺 b羹y羹yen 羹lke, D羹nya Bankas覺 istatistiine g繹re de 2009da en reformcu 羹lke oldu.

D羹nyan覺n en kaliteli havyar覺 Hazar Denizinin Azerbaycan k覺y覺lar覺ndan 癟覺kar覺l覺r. D羹nya havyar 羹retiminin %80i buradan kar覺lan覺r

T羹rk Cumhuriyetleri aras覺nda okuma ve yazma oran覺 en y羹ksek 羹lke Azerbaycand覺r

D羹nyada bulunan 11 iklimin 9u Azerbaycanda vard覺r

Azerbaycan d羹nyada Ateler lkesi, Bak羹 ise R羹zgarlar ehri olarak an覺l覺r.

Hazar Denizinin en derin yeri 1025 metre ile Azerbaycandad覺r

Azerbaycan覺n ilk 羹niversitesi Bak羹 Devlet niversitesi, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti d繹neminde 15 Kas覺m 1919 tarihinde kuruldu

D羹nya’da Ankara h羹k羹metini ilk tan覺yan 羹lke Azerbaycan’d覺r

Sovyet Sonras覺 Cumhuriyetler aras覺nda, Eurovizyonu kazanan ilk 羹lke Azerbaycan’d覺r

Eski bir Azerbaycan enitesi olarak kendi d羹羹ncelerimi aktaracak olursam eer, ciddi anlamda misafirperverlik denen olay orada aheser deneyimindedir. Bizde kiler gibi 3 g羹n sonra gitseler de rahat etsek demezler ve kalman覺z i癟in a覺r覺 覺srar ederler. Halk覺n geneli fakir olsa da y羹rekleri 癟ok zengindir. K覺zlar覺 zaten bizim T羹rk k覺zlar覺na g繹re ciddi anlamda 癟ok g羹zeller ve maharetlidirler.

En b羹y羹k s覺k覺nt覺lar覺 memur kesimidir. R羹vetsiz hi癟bir iinizi yapt覺ramazs覺n覺z. Bu anlamda halk b羹y羹k s覺k覺nt覺 yaamaktad覺r. Zaten r羹vet olay覺 olmasa Azerbaycan halk覺 emin olun d羹nyan覺n en zengin halk覺 olacakt覺r. lkede doalgaz, petrol herkes taraf覺ndan bilinsede ciddi anlamda alt覺n rezervlerine sahipler. Bunun d覺覺nda ise d羹nyan覺n en kaliteli havyar覺 say覺lan siyah havyar da Azerbaycan da bol miktarda bulunmaktad覺r. Devlet memurlar覺n覺n r羹vet yemelerinden dolay覺 Azerbaycan halk覺 bu kaynaklardan ne yaz覺k ki yararlanamaktad覺r. Buna ramen halk bir ekilde hayat覺n覺 idame ettirmekte ve gelen konuklar覺 elinden geldiince iyi a覺rlamaya gayret g繹stermektedir. Bir T羹rk 羹n kesinlikle karde vatan覺m覺z olan Azerbaycan a gidip oralar覺 gezmesini ve g繹rmesini isterim.

 

Add a Comment

E-posta hesab覺n覺z yay覺mlanmayacak. Gerekli alanlar * ile iaretlenmilerdir