Uzay覺 Anlamak

Uzay,pek 癟oklar覺n覺n anlad覺覺 gibi D羹nyadan bak覺nca g繹r羹len karanl覺k ve i癟indeki y覺ld覺zlar deil,DNYAYI da i癟ine alan sonu u andaki bilgilerimizle bilinmeyen,balang覺c覺 ile ilgili fikirler y羹r羹t羹len hi癟 ve her eyin toplam覺.

Asl覺nda yak覺n zamana kadar g繹k cisimleri aras覺 boluk olduu d羹羹n羹lmekteydi. Ancak s覺f覺r vakumun olmayaca覺 art覺k bilinse de vakum d覺覺nda Karanl覺k Maddenin varl覺覺 da kan覺tland覺. Hatta antimadde ismi verilen yap覺 bile biliniyor , getirebilecei pek 癟ok avantaj bak覺m覺ndan eldesine 癟al覺覺l覺yor. Ancak madde ile etkiletiinde yok olan ya da d繹n羹en bu yap覺y覺 hangi Madde i癟erisinde saklayabiliriz?

Bu sorular tahayy羹l羹n s覺n覺rlar覺n覺 zorlasa da u andaki bilgimizle Uzay yada evrene bir g繹z atmak istiyorum. G繹kadalar覺n hareketleri,Evrenin merkezi say覺lan yerle uzak noktalar覺n birbirinden uzaklama h覺zlar覺 aras覺ndaki fark,Boluktan gelen mikrodalga 繹l癟羹mleri ve daha fazlas覺 u anda bildiimiz evrenin bir balang覺c覺 tan覺mlanacaksa bunun Big Bang (B羹y羹k Patlama) olabileceine iaret ediyor. B羹y羹k patlamadan 繹ncesi veya sebebi belki dinlerin ve felsefenin konusu olabilir. Ama bilim varolan覺 anlay覺p temeller 羹zerine oturtma 羹zerinedir. Peki var olan ne ve ilk An da neler oldu.

D羹nyan覺n K羹tlesi (a覺rl覺k bir cismin baka bir cisimle etkilemesi sonucu 繹l癟羹l羹r,bu sebeple 繹rnein benim D羹nya 癟ekiminden dolay覺 D羹nyadaki a覺rl覺覺mdan bahsedilebilir,ancak Uzayda a覺rl覺k deikendir,bunun i癟in K羹tle tan覺m覺 kullan覺l覺r) 5.9722 1024 kg dir. (Bu k羹tle Ay覺n 81.3 kat覺 iken J羹piterin yanl覺zca Binde 3 羹 kadard覺r). G羹ne sisteminde Plutonun c羹ce gezegen say覺lmas覺 karar覺ndan sonra 8 Gezegen,G羹ne,Mars D羹nya aras覺nda Asteroid Kua覺, Pl羹tondan sonra Toz,asteroid ve kuyruklu y覺ld覺zlardan oluan Kuiper kua覺 olmak 羹zere Devasa bir k羹tle vard覺r.G繹kadam覺z,Galaksimiz i癟erisinde bizim o k覺ymetli g羹neimiz gayet s覺radan hatta k羹癟羹k say覺labilecek bir y覺ld覺zd覺r. Samanyolu Galaksisi i癟inde S羹pernova,n繹tron y覺ld覺zlar覺,K覺rm覺z覺 C羹ce gibi deiik isimlerde ve 癟ok farkl覺 boylarda Milyarlarca Y覺ld覺z ve belki milyon kere Milyar Gezegen yada gezegenimsi vard覺. Ama k覺ymetli evimiz Samanyolu Galaksisi de uzaydaki Milyarlarca Galaksiden yanl覺zca biridir. Bunlar覺 襤nsan akl覺yla hayali bile zor bir k羹tleyi hesaplamam覺z i癟in listeledim.

imdide t羹m bu k羹tleyi s覺k覺t覺ral覺m neredeyse sonsuzluktan busefer neredeyse sonsuz k羹癟羹kl羹e indirgeyelim. Bir toplu inenin ucu bu k羹癟羹kl羹羹n yan覺nda 癟ok b羹y羹k kals覺n.Fakat b繹yle bir ortamda hi癟birey kendisi gibi kalamaz.Art覺k k羹tle olarak deil s覺cakl覺k younluk ve enerjiden s繹z edebiliriz. Ve bu enerji younluk kabuunu k覺ran bir civciv gibi sonsuz hi癟liin i癟ine herey olarak da覺ls覺n.Ancak balang覺癟ta evren o kadar s覺cakt覺 ve enerji y羹kl羹yd羹 ki, neredeyse her yer bug羹n zorla CERN yada baka yerlerde zorla oluturmaya 癟al覺t覺覺m覺z atom alt覺 par癟alarla doluydu. 襤lk Proton (pozitif Y羹kl羹 癟ekirdek Par癟ac覺覺) ve ilk Elektron (negatif y羹kl羹 癟ekirdek etraf覺nda d繹nen par癟ac覺k) bir araya evren yeterince souyunca gelebildi. Bir proton ve bir elektron Hidrojen atomunu oluturur. Evrenin %90 覺,bizim v羹cudumuzunsa yakla覺k %60 覺 Hidrojenden ibarettir.
Batan balayal覺m Bir periyodik tabloya bakt覺覺m覺zda hidrojenin ard覺ndan helyum gelir. B羹y羹k patlama sonras覺nda, hidrojenden 癟ok daha az miktarda olmakla birlikte, iki proton ve iki n繹trondan oluan helyum 癟ekirdekleri de olutu. Ancak bir soy gaz olan helyum, yaam i癟in gerekli dier elementlerle bileik oluturmad覺覺 i癟in v羹cudumuzda neredeyse hi癟 bulunmaz. 癟羹nc羹 s覺rada bulunan lityumsa eser miktarda olutu. Evren 癟ok h覺zl覺 souduu i癟in lityumdan daha a覺r elementlerin bu s羹re癟te oluacak f覺rsatlar覺 olamad覺. Bu elementlerin oluabilmesi i癟in gereken bas覺n癟 ve s覺cakl覺覺 ortaya 癟覺karabilecek baka t羹rl羹 mekanizmalar gerekiyordu.

Evren birka癟 milyon ya覺na geldiinde, hidrojen ve helyumdan oluan madde, k羹tle癟ekiminin etkisiyle s覺k覺maya balad覺. Bunlar, 癟eitli d羹zensizliklerin etkisiyle belli b繹lgelerde topaklanarak ilk y覺ld覺z topluluklar覺n覺 yani g繹kada k羹melerini oluturdu. 襤lk y覺ld覺zlar覺n 癟ounun k羹tlesi, G羹neinkinden 10 ila y羹zlerce kat b羹y羹kt羹. Hidrojen atomu 癟ekirdekleri, bu y覺ld覺zlar覺n i癟indeki y羹ksek bas覺n癟 ve s覺cakl覺覺n etkisiyle kaynaarak helyuma d繹n羹t羹. Bu ilk y覺ld覺zlar b羹y羹k olas覺l覺kla, 癟ekirdeklerinde helyum yakmaya f覺rsat bulamadan g羹n羹m羹z羹n s羹pernova patlamalar覺ndan 癟ok daha iddetli patlamalarla da覺ld覺lar.

Bu patlamalarda ortaya 癟覺kan bas覺n癟 ve s覺cakl覺k, B羹y羹k Patlamadan sonra hi癟 g繹r羹lmedik derecede y羹ksekti. 襤te hidrojen ve helyuma g繹re a覺r elementler, ilk kez bu ekilde ortaya 癟覺kmaya balad覺 ve b繹ylece periyodik tabloya yeni kutucuklar eklendi. Say覺lar覺 g繹rece az olan bu dev y覺ld覺zlar覺n, evrenin kimyasal yap覺s覺nda 癟ok da b羹y羹k bir deiim yaratmad覺覺 d羹羹n羹l羹yor. Yine de, daha sonra bu y覺ld覺zlar覺n k羹llerinden oluan yeni y覺ld覺zlar覺n kimyasal bileimlerinde rol oynad覺klar覺 kesin.

襤lk nesil y覺ld覺zlara g繹re daha zengin bir bileime sahip olan bu ikinci nesil y覺ld覺zlar覺n 癟ekirdeklerindeki s覺cakl覺k 100.000.000簞Cyi aabiliyordu. Bu s覺cakl覺kta helyum 癟ekirdekleri kaynaabildii i癟in, bir dizi zincir tepkime sonucunda evrende ilk defa karbon atomu 癟ekirdekleri (6 proton ve 6 n繹tron) kayda deer miktarlarda olumaya balad覺.

Y覺ld覺z bir kez karbon oluturmaya balad覺覺nda, oksijenin (8 proton, 8 n繹tron) olumas覺 i癟in 癟ok fazla 覺s覺 ve bas覺nca gerek kalmaz. Karbon atomu 癟ekirdeklerine eklenen bir helyum atomuyla oksijen oluur. Bu aamaya gelmi b羹y羹k k羹tleli y覺ld覺zlar覺n s羹pernova olarak patlamas覺 sonucu daha da fazla oksijen atomu 癟ekirdei ortaya 癟覺kar.

Dikkat ettiyseniz, arada bir elementi, 羹stelik 癟ok da yayg覺n bir elementi atlad覺k. 羹nk羹, oksijenden daha hafif bir element olan azotun (7 proton, 7 n繹tron) oluumu biraz karma覺k. Azot da y覺ld覺zlar覺n 癟ekirdeklerinde oluur; ama CNO (karbon-azot-oksijen) d繹ng羹s羹 denen bir dizi tepkimenin sonucunda

Evrendeki azotun b羹y羹k 癟ounluunun orta k羹tleli y覺ld覺zlarda (1 ila 8 G羹ne k羹tlesi) olutuu tahmin ediliyor. 羹nk羹 bu y覺ld覺zlardaki CNO d繹ng羹s羹 daha iyi iliyor. Bu y覺ld覺zlar, evrimlerinin son aamalar覺nda, g羹癟l羹 y覺ld覺z r羹zg璽rlar覺yla azotun da i癟inde bulunduu 癟eitli elementleri uzaya savuruyorlar.

Y覺ld覺z Peinde色

G繹kbilimciler, evreni oluturan elementlerin k繹kenini arat覺r覺rken birer dedektif gibi kan覺t peinde kouyorlar. Ancak baz覺 kan覺tlara ulamalar覺 pek kolay olmayabiliyor. rnein evreni zenginletiren ilk nesil b羹y羹k k羹tleli y覺ld覺zlar覺 g繹zleme anslar覺 yok. Bu y覺ld覺zlar h覺zl覺 yaay覺p gen癟 繹ld羹ler. ok k覺sa s羹rede 繹m羹rlerini tamamlad覺klar覺 i癟in ne kadar arasalar da bulma olas覺l覺klar覺 yok.

Buna kar覺n, k羹tleleri 0,8 G羹ne k羹tlesinden daha k羹癟羹k olan y覺ld覺zlar evrenin ya覺 olan 13,7 milyar y覺ldan uzun yaayabilirler. Bu, evrendeki ilkel maddeden yap覺lm覺 y覺ld覺zlar覺n bir yerlerde bulunabilecekleri anlam覺na geliyor. Bu y覺ld覺zlar覺 bulmak 繹nem ta覺yor. 羹nk羹 onlar覺n bileiminin incelenmesiyle, yaam覺n temel yap覺talar覺ndan olan karbon, azot ve oksijenin ger癟ekten y覺ld覺zlarda m覺 piirildiini yoksa evrenin oluumuyla birlikte mi ortaya 癟覺kt覺覺n覺 anlayabiliriz. Bu y覺ld覺zlar覺n, demir gibi a覺r elementleri pek fazla i癟ermesi beklenemez. 羹nk羹 a覺r elementlerin oluumu bir癟ok y覺ld覺z yaam d繹ng羹s羹 gerektirir. Bu durumda aranmas覺 gereken, d羹羹k k羹tleli ve d羹羹k metal i癟erikli y覺ld覺zlar. (G繹kbilimciler, hidrojen ve helyum d覺覺ndaki t羹m elementleri metal olarak tan覺mlarlar).

G繹zlemler, s繹z konusu y覺ld覺zlar覺n ger癟ekten var olduunu g繹steriyor. Ne var ki say覺lar覺 pek fazla deil. stelik 癟ou Samanyolu diskinin d覺覺ndaki k羹resel y覺ld覺z k羹melerinin i癟inde bulunuyor. Her biri y羹z binlerce y覺ld覺z i癟eren ve 癟ok uza覺m覺zda bulunan bu k羹melerdeki y覺ld覺zlar覺 tek tek incelemek kolay deil. Buna bir 癟繹z羹m olarak arat覺rmac覺lar binlerce y覺ld覺z覺n ayn覺 anda tayf覺n覺 癟ekmek i癟in bir y繹ntem gelitirdiler. Y覺ld覺zlar覺n tayf覺, k羹癟羹k bir teleskopla 癟ekilerek bir fotoraf plakas覺n覺n 羹zerine ya da CCD alg覺lay覺c覺yla say覺sal olarak kaydediliyor ve a覺r elementlerin bulunmad覺覺 ya da 癟ok az g繹r羹nd羹羹 adaylar dierlerinin aras覺ndan se癟iliyor.

Bir sonraki ad覺m, adaylar覺n daha y羹ksek ay覺rt etme g羹c羹ne sahip tayf癟ekerler ve b羹y羹k teleskoplar kullan覺larak incelenmesi. Bu ad覺m覺 da baar覺yla ge癟en ve en d羹羹k a覺r metal belirtisi g繹steren y覺ld覺zlar, d羹nyan覺n en b羹y羹k teleskoplar覺 ve en hassas tayf癟ekerleriyle inceleniyor. HES (Hamburg/ESO Arat覺rmas覺) olarak adland覺r覺lan bir 癟al覺mada, imdiye kadar G羹nein metal i癟eriinin % li kadar ya da daha az metal i癟eren 2000淄en fazla y覺ld覺z bulundu. Bu y覺ld覺zlar覺n ikisi, G羹neinkinin sadece milyonda biri kadar metal i癟eriyor!

HESin yan覺 s覺ra, 2000 y覺l覺nda balat覺lan ve g繹ky羹z羹n羹n yakla覺k d繹rtte birlik bir alan覺n覺n 癟eitli dalgaboylar覺nda g繹r羹nt羹lenmesi ve bu b繹lgelerdeki g繹kcisimlerinin tayflar覺n覺n 癟ekilmesini ama癟layan Sloan Say覺sal G繹ky羹z羹 Arat覺rmas覺 (Sloan Digital Sky Survey) kapsam覺nda yap覺lan g繹zlemlerde bir seferde 640 y覺ld覺z incelenebiliyor. Bu arat覺rma kapsam覺nda bulunan metal fakiri y覺ld覺z say覺s覺, 繹nceki arat覺rmalarda bulunanlar覺n 羹癟 kat覺na 癟覺km覺 durumda.

Arat覺rmalar覺n sonu癟lar覺 g繹steriyor ki, G羹nein 100淄e birinden az metallie sahip y覺ld覺zlar覺n % 20si atmosferindeki demire g繹re, yine atmosferinde 癟ok y羹ksek karbon oran覺na sahip. Bu oran G羹nein karbon/demir oran覺n覺n 10.000 kat覺na kadar 癟覺k覺yor. Bunun yan覺 s覺ra, bu y覺ld覺zlarda azot ve oksijenin demire oranlar覺 da 癟ok daha y羹ksek. Bu g繹zlemler, karbon, azot ve oksijenin ilkel evrende bolca 羹retildiini g繹steriyor.

Element F覺r覺nlar覺.

V羹cudumuzu oluturan atomlar覺n say覺ca % 62si hidrojen, % 24笛 oksijen, % 12si karbon ve % li azottan oluuyor. Bu oranlar覺 toplad覺覺m覺zda, v羹cudumuzun % 99猙nu oluturan atomlar覺n 癟ounun B羹y羹k Patlaman覺n k覺sa bir s羹re sonras覺nda, geri kalan覺n覺nsa ilk y覺ld覺zlarda olutuunu s繹yleyebiliriz.

Peki, geriye kalan % llik oran nelerden oluuyor? Oran k羹癟羹k g繹r羹nse de bunlar vazge癟ebileceimiz t羹rden elementler deil. Bunlar覺n 癟ou, yaam i癟in olmazsa olmaz yap覺talar覺. Asl覺nda say覺ca % li olutursalar da, k羹tleleri hidrojene g繹re 癟ok daha b羹y羹k olduu i癟in a覺rl覺覺m覺z覺n % lden daha fazlas覺n覺 oluturuyorlar. Bir m羹ltivitamin kutusunun 羹zerinde 癟ounun ad覺n覺 s繹ylemekte bile zorland覺覺m覺z bir癟ok element s覺raland覺覺n覺 g繹r羹r羹z. Bu elementlerin baz覺s覺 evrende 癟ok az miktarlarda bulunur. G羹nl羹k yaamda da g覺dalardan fark覺nda olmad覺覺m覺z bir ekilde ald覺klar覺m覺z d覺覺nda pek kar覺m覺za 癟覺kmazlar. rnein molibden G羹ne Sisteminin yaln覺zca 10 milyarda birini oluturur. Ancak 癟ok az miktarlarda da olsa, v羹cudumuzun 癟eitli ilevlerini yerine getirebilmesi i癟in gereksinim duyduumuz bir elementtir. Bu element, G羹neten daha b羹y羹k k羹tleli y覺ld覺zlar覺n yaam覺n覺n son aamalar覺nda, yani y覺ld覺z 繹l羹rken oluur.

ekirdeinde hidrojen yakan bir y覺ld覺z, yaam覺n覺n ortalar覺nda kararl覺 bir duruma gelir. Y覺ld覺z覺n merkezindeki tepkimeler, d覺a doru bir bas覺n癟 yarat覺r. K羹tle癟ekimiyse buna z覺t y繹nl羹 bir kuvvet uygular. Kuvvetler dengelenir ve y覺ld覺z 癟繹kmekten olduu gibi genileyip da覺lmaktan da kurtulur.

1 ila 8 G羹ne k羹tlesine sahip bir y覺ld覺z, 癟ekirdeindeki hidrojeni t羹kettiinde, k羹tle癟ekimi bask覺n hale gelir ve y覺ld覺z 癟繹kmeye balar. Ta ki y覺ld覺z覺n 癟ekirdeindeki s覺cakl覺k helyum 癟ekirdeklerini kaynat覺rmaya yetecek kadar y羹kselene dek. Bu durum y覺ld覺z覺n genilemesine ve y羹zeyinin soumas覺na neden olur. Ard覺ndan d繹ng羹 tekrarlar.Bu zonklamalar s覺ras覺nda 6 proton ve 7 n繹trondan oluan karbon-13 癟ekirdekleri, 2 proton ve 2 n繹trondan oluan helyum 癟ekirdekleriyle kayna覺r. Bu 癟ekirdek tepkimeleri, v羹cudumuzdaki atomlar覺n d繹rtte birini oluturan oksijeni (8 proton, 8 n繹tron) oluturur. Her bir tepkimenin sonucunda da bir n繹tron a癟覺kta kal覺r. ekirdeklerindeki bas覺n癟 ve s覺cakl覺k daha y羹ksek olan daha b羹y羹k k羹tleli y覺ld覺zlarda, neon-22 ve helyum-4 kaynamas覺 sonucu oluan magnezyum-25 ile birlikte yine bir n繹tron a癟覺a 癟覺kar. Magnezyum, v羹cudumuzda eser miktarda bulunsa da protein sentezi, kaslar覺n kas覺lmas覺 ve sinirler aras覺 iletiimin ger癟ekleebilmesi i癟in gerekli bir elementtir.

A癟覺a 癟覺kan 癟ok miktarda n繹tronsa, y覺ld覺z覺n 癟ekirdeinde kaynayan kazan覺n i癟inde kaynaacak baka 癟ekirdekler arar. rnein, n繹tronlar覺n bir demir 癟ekirdeiyle kaynamas覺yla demirin 癟eitli izotoplar覺 oluur. Normalde demirin proton ve n繹tron say覺lar覺 eitken (26 proton, 26 n繹tron) 癟ekirdee kaynaan n繹tronlar bu eitlii bozar. Kaynaan n繹tronlara kar覺n atom 癟ekirdei kararl覺 yap覺s覺n覺 koruyabilir. Ancak, 癟ok fazla say覺daki n繹tron, 癟ekirdei karars覺z hale getirir ve n繹tronlardan biri protona d繹n羹羹verir. Bu s覺rada bir elektron a癟覺a 癟覺kar ve 癟ekirdek b繹ylece beta 覺覺n覺m覺 yapm覺 olur (elektronlar ayn覺 zamanda beta par癟ac覺覺 olarak da bilinir). Proton say覺s覺 deien element art覺k baka bir elemente d繹n羹m羹t羹r. Periyodik tabloda bir kutucuk daha

Orta k羹tleli bir y覺ld覺z覺n zonklamalar覺 s覺ras覺nda 癟ekirdeinin santimetre-k羹p羹nde 100 milyon kadar n繹tron v覺z覺r v覺z覺r u癟uur. Bu, g繹kbilimsel bak覺mdan o kadar da y羹ksek bir younluk deildir. B繹ylece, yeni oluan izotoplar yeni bir n繹tronla 癟arp覺madan 繹nce, kendilerini n繹tron-proton d繹n羹羹m羹yle dengeleyecek zaman覺 bulurlar. Bu yolla giderek daha a覺r 癟ekirdeklerin olumas覺na yava s羹re癟 deniyor. Olay覺n bu ekilde adland覺r覺lmas覺n覺n nedeni, 癟ekirdein n繹tronlarla kaynama h覺z覺n覺n beta bozunumu h覺z覺na g繹re yava kalmas覺. Bu mekanizmayla oluan elementler de yava s羹re癟 elementleri olarak adland覺r覺l覺yor. Bu s羹reci hararetle yaayan, yani 癟ekirdeinde youn bir ekilde 癟ekirdek-n繹tron kaynamas覺 ve beta bozunumu ger癟ekletiren y覺ld覺zlar, 癟ekirdeklerindeki demirin bir b繹l羹m羹n羹 v羹cudumuzun ileyii i癟in gerekli olan molibden elementine d繹n羹t羹r羹r. 襤te, yaam覺 oluturan elementlerin nas覺l ortaya 癟覺kt覺覺n覺, y覺ld覺zlar覺n i癟inde neler olup bittiini anlayarak bu ekilde bulabiliyoruz.

Peki, nas覺l oluyor da 癟ap覺 milyonlarca kilometreyi bulan bu dev g繹kcisimlerinin 癟ekirdeindeki maddeler, g繹kadam覺z覺n her yan覺na yay覺lm覺 olarak bulunuyor? Y覺ld覺zlar覺 kat覺 cisimler gibi d羹羹nmemek gerek. Her ne kadar b羹y羹k k羹tleli bir y覺ld覺z覺n 癟ekirdei demirden olusa da buradaki s覺cakl覺k o kadar y羹ksektir ki, buras覺 kaynayan bir kazan覺n i癟i gibi s羹rekli hareket halindedir. Y覺ld覺z覺n i癟indeki 覺s覺, 覺覺n覺m覺n yan覺 s覺ra 癟alkant覺larla d覺 katmanlara iletilir. Yani, y覺ld覺z oluturan madde s羹rekli hareket halindedir. B繹ylece, 癟ekirdekte ve 癟evresinde piirilen yeni elementler y覺ld覺z覺n 羹st katmanlar覺na kadar ulaabilir. Y覺ld覺z 繹mr羹n羹 tamamlad覺覺nda 羹st katmanlar覺n覺 uzaya savurur. 襤te bu madde bir gezegenimsi bulutsu olarak geniler ve y覺ld覺zdan uzaklara ta覺n覺r.

V羹cudumuzdaki molibdenin 癟ou, ayr覺ca stronsiyum, itriyum, baryum, lantan, seryum ve kurunun tamam覺na yak覺n覺, y覺ld覺z覺m覺z G羹nein atalar覺n覺n i癟inde, yava s羹re癟ler s覺ras覺nda olumu. G羹ne Sistemimiz de bu y覺ld覺zlar覺n k羹llerinden var olmu ve bu elementler t羹m canl覺lara yaam vermi..

Patlayan F覺r覺nlar.

Bir y覺ld覺z覺n i癟inde oluan elementler, v羹cudumuzun neredeyse t羹m gereksinimlerini kar覺lar. Ancak, 繹rnein iyot olmadan sal覺kl覺 bir yaam s羹remeyiz. Bu elementse y覺ld覺zlar覺n i癟inde 羹retilemiyor. Bunun i癟in 癟ok daha fazlas覺, ne kadar b羹y羹k olursa olsun bir y覺ld覺z覺n i癟inde olumas覺 m羹mk羹n olmayan koullar gerekli. 襤te bu koullar yaln覺zca s羹pernova patlamas覺 denen 癟ok g羹癟l羹 patlamalar s覺ras覺nda ortaya 癟覺kabiliyor. Y覺ld覺zlar s羹pernova olarak patlad覺klar覺nda, o kadar youn bir ekilde n繹tron bombard覺man覺na urarlar ki beta bozunumuyla kendilerini dengeleyecek f覺rsat覺 bulamazlar.

ok b羹y羹k k羹tleli y覺ld覺zlar覺n patlamas覺yla oluan tip II s羹pernovalarda, atom 癟ekirdekleri n繹tronlar taraf覺ndan 癟ok youn bir ekilde bombard覺mana tutulur. Bu s覺rada, n繹tron younluu santimetrek羹p ba覺na y羹z milyar kere trilyona 癟覺kar. (Hat覺rlarsan覺z, yava s羹re癟 s覺ras覺nda n繹tron younluu santimetrek羹p ba覺na y羹z milyard覺.) 襤te atom 癟ekirdeklerinin beta bozunumuyla dengelenemedikleri bu s羹rece h覺zl覺 s羹re癟 deniyor. 襤te bu s羹re癟 s覺ras覺nda ortaya 癟覺kan enerji, s羹pernovan覺n parlakl覺覺n覺 korumas覺na, hatta bir s羹re daha art覺rmas覺na neden olabilir. Ancak olay biraz yat覺t覺ktan sonra, karars覺z durumdaki atom 癟ekirdekleri bozunarak kararl覺 izotoplara d繹n羹ebilirler

Ortal覺k sakinletiinde ortaya g羹m羹, alt覺n ve platin gibi fazlaca deer verdiimiz elementlerin yan覺 s覺ra, yukar覺da s繹z羹n羹 ettiimiz iyot da ortaya 癟覺kar. Bunlar覺n yan覺 s覺ra, h覺zl覺 s羹re癟 sonunda, biyolojik a癟覺dan 繹nemli bir癟ok hafif element de olumu olur. Kalsiyum, magnezyum, silisyum, k羹k羹rt ve titanyum bunlardan baz覺lar覺.

Baz覺 elementlerinse hangi s羹re癟lerde ortaya 癟覺kt覺覺 tam bilinmiyor. rnein, her iki s羹re癟te de selenyum oluabiliyor. Sal覺kl覺 bir ba覺覺kl覺k sistemi i癟in gerekli olan selenyumun yakla覺k 羹癟te ikisinin h覺zl覺 s羹re癟lerde, geriye kalan覺n覺nsa yava s羹re癟lerde olutuu d羹羹n羹l羹yor.

Canl覺lar i癟in vazge癟ilmez bir element olan demir, tip II s羹pernovalar s覺ras覺nda uzaya belli 繹l癟羹de sa癟覺l覺yor. Ancak, y覺ld覺z覺n 癟ekirdeindeki demirin 癟ou, y覺ld覺z覺n k羹tlesine bal覺 olarak karadelie, n繹tron y覺ld覺z覺na ya da beyaz c羹ceye d繹n羹羹yor. G繹kbilimciler, G羹ne benzeri y覺ld覺zlar覺n 羹r羹n羹 olan beyaz c羹celerin, G羹ne Sistemindeki demirin ana kayna覺 olduunu tahmin ediyorlar. Bir癟ok y覺ld覺z, evrende tek ba覺na bulunmaz. Bunun yerine, ikili ya da 癟oklu sistemler olutururlar. Bunlardan baz覺lar覺 birbirlerine o kadar yak覺n dolan覺r ki, birinin dieri 羹zerinde 癟eitli etkileri olabilir. Dev bir y覺ld覺z ve bir beyaz c羹ceden oluan ikili sistemde dev y覺ld覺zdan beyaz c羹ceye madde ak覺m覺 olabilir. Bunun 癟eitli 繹rnekleri g繹zleniyor. Eer bir beyaz c羹ce a覺r覺 miktarda k羹tle biriktirirse patlayabilir. 襤te bu patlamalar, demiri d繹rt bir yan覺na sa癟ar.

G羹ne benzeri y覺ld覺zlar覺n 羹r羹n羹 beyaz c羹celerin, G羹ne sistemindeki demirin ana kayna覺 olduu tahmin ediliyor.

G繹kbilimciler 癟ok uzaklarda, eriemeyeceimiz kadar uzakta bulunan g繹kcisimleri 羹zerinde 癟al覺覺rken, asl覺nda k繹kenimizle ilgili merak ettiimiz, nas覺l ve neden olutuumuz sorular覺n覺n yan覺t覺n覺 da bulmaya 癟al覺覺yorlar. imdilik sahip olduumuz bilgiler 覺覺覺nda, bizi oluturan elementlerin bir b繹l羹m羹n羹n B羹y羹k Patlama s覺ras覺nda, bir b繹l羹m羹n羹n y覺ld覺zlar覺n i癟inde, kalan覺n覺n da s羹pernova patlamalar覺nda olutuunu rahatl覺kla s繹yleyebiliyoruz. Sonu癟ta hepimiz y覺ld覺z tozundan yap覺lm覺覺z

Peki y覺ld覺z tozu ne ekilde evrimleerek bizim h羹cremize kadar geldi. Dikkat ederseniz bir k覺sm覺n覺 kendim yazd覺覺m bir k覺sm覺n覺 internetten derlediim bilgilerde ilk patlamayla yap覺talar覺m覺z覺n olumad覺覺, yap覺talar覺m覺z覺n oluabilmesi i癟in pek 癟ok deiik y覺ld覺z t羹r羹n羹n oluup patlamalarda baka y覺ld覺zlara d繹n羹mesi bakas覺n覺 var etmek 羹zere kendisini yok etmesi gerektii g繹zlemleniyor. Ruh 繹lmez, bi癟im deitirir dediimizde belki de sadece kendi ruhumuzu deil evrenin ruhunu da belirtmi olmuyor muyuz?

Baz覺 teoloji anlay覺lar覺nda Deist bir Tanr覺 anlay覺覺 vard覺r. Her eyi yaratan bir Tanr覺 ve ona ibadetle g羹zel davran覺larla yaranmaya 癟al覺an kullar vard覺r. Panteist yakla覺mda ise her ey tanr覺dan sudur etmi (ortaya 癟覺km覺, f覺k覺rm覺t覺r) ve evrimler ge癟erek, tekam羹l ederek yine ona d繹necektir.

Bug羹n 癟ounlukla galaksilerin merkezinde yer alan kendisinden 覺覺覺n bile ka癟amad覺覺 KARA DEL襤KLER襤N varl覺覺 biliniyor. Ancak yeni teorilerde Kara Deliklere bir ekilde 癟ekilen maddenin baka bir noktada (ayn覺 veya farkl覺 evrenlerde) AK DEL襤KLERDEN tekrar f覺k覺rd覺覺 s繹ylenmektedir. Yani bir ekilde s羹rekli var olu ve yok olu. Ying ve Yang gibi birbirini tamamlamaktad覺r.

Uzayla ilgili bilmemiz gereken elbette pek 癟ok kavram/kuram/teori/belirsizlik var. Ancak evrende bizim D羹nya i癟in gelitirdiimiz Newton kurallar覺 ge癟ersiz kalmaktad覺r. Einstein,Plack ve daha pek 癟oklar覺n覺n katk覺s覺 ile gelien Kuantum Teorisi u an i癟in Makrokozmos ve mikrokozmosu anlamam覺za en 癟ok yard覺m eden teoridir. Buna g繹re evrende izafiyet s繹z konusu (Einstein 襤zafiyet/G繹recelilik Kuram覺),rnein mehur E=mc2 form羹l羹n羹n de g繹sterdii 羹zere eer 覺覺k h覺z覺nda seyahat ederseniz sizin i癟in zaman durur, Ancak k羹tleniz sonsuza yaklaaca覺ndan k羹tlesi olan hi癟bir ey 覺覺k h覺z覺na varamaz. Peki k羹tleden azad olabilirsek? Bug羹n yap覺lan deneylerle 癟ifler halindeki elektron ve fotonlar覺n aralar覺ndaki mesafe ne olursa olsun (teorik olarak biri evrenin bir ucunda dier tam tersi ucunda olsa bile) birbiriyle iletierek ayn覺 davran覺lar覺 g繹sterdii kan覺tlanm覺t覺r. Buna isterseniz k羹tlesi olmayan foton (saf enerji,I覺k,NUR) 覺覺k h覺z覺nda (hatta takyonlar覺n 覺覺k h覺z覺ndan bile daha h覺zl覺 hareket ettikleri bilinmekte) hareket edebiliyor deyin, isterseniz evrende dalgac覺k,nokta olarak hareket edebilen Madde ve Enerji d覺覺nda birde B襤L襤N boyutu var deyin,sizi insan akl覺n覺n tahayy羹l s覺n覺rlar覺na getirecektir. Her eyin bilgisine sahip olan, hem her yerde hem hi癟bir yerde olan, ne deiik kavramlar deil mi? Sanki baka bir yerlerden tan覺d覺k geldi

Add a Comment

E-posta hesab覺n覺z yay覺mlanmayacak. Gerekli alanlar * ile iaretlenmilerdir